श्रीभगवान् उवाच । (१।१)

सूर्याचन्द्रमसौ शश्वत् केशैर् मे अंशुसंज्ञितैः । (१।२)

बोधयंस्तापयंश्चैव जगद् उत्तिष्ठतः पृथक् ॥ (१।३)

बोधनात् तापनाच्चैव जगतो हर्षणं भवेत् । (२।१)

अग्नीषोमकृतैर् एभिः कर्मभिः पाण्डुनन्दन । (२।२)

हृषीकेशो ऽहम् ईशानो वरदो लोकभावनः ॥ (२।३)

इडोपहूतयोगेन हरे भागं क्रतुष्वहम् । (३।१)

वर्णश्च मे हरिश्रेष्ठस् तस्माद्धरिर् अहं स्मृतः ॥ (३।२)

धाम सारो हि लोकानाम् ऋतं चैव विचारितम् । (४।१)

ऋतधामा ततो विप्रैः सत्यश्चाहं प्रकीर्तितः ॥ (४।२)

नष्टां च धरणीं पूर्वम् अविन्दं वै गुहागताम् । (५।१)

गोविन्द इति मां देवा वाग्भिः समभितुष्टुवुः ॥ (५।२)

शिपिविष्टेति चाख्यायां हीनरोमा च यो भवेत् । (६।१)

तेनाविष्टं हि यत् किंचिच्छिपिविष्टं हि तत् स्मृतम् ॥ (६।२)

यास्को माम् ऋषिर् अव्यग्रो नैकयज्ञेषु गीतवान् । (७।१)

शिपिविष्ट इति ह्यस्माद् गुह्यनामधरो ह्यहम् ॥ (७।२)

स्तुत्वा मां शिपिविष्टेति यास्क ऋषिर् उदारधीः । (८।१)

मत्प्रसादाद् अधो नष्टं निरुक्तम् अभिजग्मिवान् ॥ (८।२)

न हि जातो न जाये ऽहं न जनिष्ये कदाचन । (९।१)

क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानां तस्माद् अहम् अजः स्मृतः ॥ (९।२)

नोक्तपूर्वं मया क्षुद्रम् अश्लीलं वा कदाचन । (१०।१)

ऋता ब्रह्मसुता सा मे सत्या देवी सरस्वती ॥ (१०।२)

सच्चासच्चैव कौन्तेय मयावेशितम् आत्मनि । (११।१)

पौष्करे ब्रह्मसदने सत्यं माम् ऋषयो विदुः ॥ (११।२)

सत्त्वान्न च्युतपूर्वो ऽहं सत्त्वं वै विद्धि मत्कृतम् । (१२।१)

जन्मनीहाभवत् सत्त्वं पौर्विकं मे धनंजय ॥ (१२।२)

निराशीःकर्मसंयुक्तं सात्वतं मां प्रकल्पय । (१३।१)

सात्वतज्ञानदृष्टो ऽहं सात्वतः सात्वतां पतिः ॥ (१३।२)

कृषामि मेदिनीं पार्थ भूत्वा कार्ष्णायसो महान् । (१४।१)

कृष्णो वर्णश्च मे यस्मात् तस्मात् कृष्णो ऽहम् अर्जुन ॥ (१४।२)

मया संश्लेषिता भूमिर् अद्भिर् व्योम च वायुना । (१५।१)

वायुश्च तेजसा सार्धं वैकुण्ठत्वं ततो मम ॥ (१५।२)

निर्वाणं परमं सौख्यं धर्मो ऽसौ पर उच्यते । (१६।१)

तस्मान्न च्युतपूर्वो ऽहम् अच्युतस्तेन कर्मणा ॥ (१६।२)

पृथिवीनभसी चोभे विश्रुते विश्वलौकिके । (१७।१)

तयोः संधारणार्थं हि माम् अधोक्षजम् अञ्जसा ॥ (१७।२)

निरुक्तं वेदविदुषो ये च शब्दार्थचिन्तकाः । (१८।१)

ते मां गायन्ति प्राग्वंशे अधोक्षज इति स्थितिः ॥ (१८।२)

शब्द एकमतैर् एष व्याहृतः परमर्षिभिः । (१९।१)

नान्यो ह्यधोक्षजो लोके ऋते नारायणं प्रभुम् ॥ (१९।२)

घृतं ममार्चिषो लोके जन्तूनां प्राणधारणम् । (२०।१)

घृतार्चिर् अहम् अव्यग्रैर् वेदज्ञैः परिकीर्तितः ॥ (२०।२)

त्रयो हि धातवः ख्याताः कर्मजा इति च स्मृताः । (२१।१)

पित्तं श्लेष्मा च वायुश्च एष संघात उच्यते ॥ (२१।२)

एतैश्च धार्यते जन्तुर् एतैः क्षीणैश्च क्षीयते । (२२।१)

आयुर्वेदविदस्तस्मात् त्रिधातुं मां प्रचक्षते ॥ (२२।२)

वृषो हि भगवान् धर्मः ख्यातो लोकेषु भारत । (२३।१)

नैघण्टुकपदाख्यातं विद्धि मां वृषम् उत्तमम् ॥ (२३।२)

कपिर् वराहः श्रेष्ठश्च धर्मश्च वृष उच्यते । (२४।१)

तस्माद् वृषाकपिं प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः ॥ (२४।२)

न चादिं न मध्यं तथा नैव चान्तं कदाचिद् विदन्ते सुराश्चासुराश्च । (२५।१)

अनाद्यो ह्यमध्यस् तथा चाप्यनन्तः प्रगीतो ऽहम् ईशो विभुर् लोकसाक्षी ॥ (२५।२)

शुचीनि श्रवणीयानि शृणोमीह धनंजय । (२६।१)

न च पापानि गृह्णामि ततो ऽहं वै शुचिश्रवाः ॥ (२६।२)

एकशृङ्गः पुरा भूत्वा वराहो दिव्यदर्शनः । (२७।१)

इमाम् उद्धृतवान् भूमिम् एकशृङ्गस्ततो ह्यहम् ॥ (२७।२)

तथैवासं त्रिककुदो वाराहं रूपम् आस्थितः । (२८।१)

त्रिककुत् तेन विख्यातः शरीरस्य तु मापनात् ॥ (२८।२)

विरिञ्च इति यः प्रोक्तः कपिलज्ञानचिन्तकैः । (२९।१)

स प्रजापतिर् एवाहं चेतनात् सर्वलोककृत् ॥ (२९।२)

विद्यासहायवन्तं माम् आदित्यस्थं सनातनम् । (३०।१)

कपिलं प्राहुर् आचार्याः सांख्या निश्चितनिश्चयाः ॥ (३०।२)

हिरण्यगर्भो द्युतिमान् एष यश्छन्दसि स्तुतः । (३१।१)

योगैः सम्पूज्यते नित्यं स एवाहं विभुः स्मृतः ॥ (३१।२)

एकविंशतिशाखं च ऋग्वेदं मां प्रचक्षते । (३२।१)

सहस्रशाखं यत् साम ये वै वेदविदो जनाः । (३२।२)

गायन्त्यारण्यके विप्रा मद्भक्तास्ते ऽपि दुर्लभाः ॥ (३२।३)

षट्पञ्चाशतम् अष्टौ च सप्तत्रिंशतम् इत्युत । (३३।१)

यस्मिञ्शाखा यजुर्वेदे सो ऽहम् आध्वर्यवे स्मृतः ॥ (३३।२)

पञ्चकल्पम् अथर्वाणं कृत्याभिः परिबृंहितम् । (३४।१)

कल्पयन्ति हि मां विप्रा अथर्वाणविदस्तथा ॥ (३४।२)

शाखाभेदाश्च ये केचिद् याश्च शाखासु गीतयः । (३५।१)

स्वरवर्णसमुच्चाराः सर्वांस्तान् विद्धि मत्कृतान् ॥ (३५।२)

यत् तद्धयशिरः पार्थ समुदेति वरप्रदम् । (३६।१)

सो ऽहम् एवोत्तरे भागे क्रमाक्षरविभागवित् ॥ (३६।२)

रामादेशितमार्गेण मत्प्रसादान्महात्मना । (३७।१)

पाञ्चालेन क्रमः प्राप्तस्तस्माद् भूतात् सनातनात् । (३७।२)

बाभ्रव्यगोत्रः स बभौ प्रथमः क्रमपारगः ॥ (३७।३)

नारायणाद् वरं लब्ध्वा प्राप्य योगम् अनुत्तमम् । (३८।१)

क्रमं प्रणीय शिक्षां च प्रणयित्वा स गालवः ॥ (३८।२)

कण्डरीको ऽथ राजा च ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् । (३९।१)

जातीमरणजं दुःखं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः । (३९।२)

सप्तजातिषु मुख्यत्वाद् योगानां संपदं गतः ॥ (३९।३)

पुराहम् आत्मजः पार्थ प्रथितः कारणान्तरे । (४०।१)

धर्मस्य कुरुशार्दूल ततो ऽहं धर्मजः स्मृतः ॥ (४०।२)

नरनारायणौ पूर्वं तपस्तेपतुर् अव्ययम् । (४१।१)

धर्मयानं समारूढौ पर्वते गन्धमादने ॥ (४१।२)

तत्कालसमयं चैव दक्षयज्ञो बभूव ह । (४२।१)

न चैवाकल्पयद् भागं दक्षो रुद्रस्य भारत ॥ (४२।२)

ततो दधीचिवचनाद् दक्षयज्ञम् अपाहरत् । (४३।१)

ससर्ज शूलं क्रोधेन प्रज्वलन्तं मुहुर् मुहुः ॥ (४३।२)

तच्छूलं भस्मसात्कृत्वा दक्षयज्ञं सविस्तरम् । (४४।१)

आवयोः सहसागच्छद् बदर्याश्रमम् अन्तिकात् । (४४।२)

वेगेन महता पार्थ पतन्नारायणोरसि ॥ (४४।३)

ततः स्वतेजसाविष्टाः केशा नारायणस्य ह । (४५।१)

बभूवुर् मुञ्जवर्णास्तु ततो ऽहं मुञ्जकेशवान् ॥ (४५।२)

तच्च शूलं विनिर्धूतं हुंकारेण महात्मना । (४६।१)

जगाम शंकरकरं नारायणसमाहतम् ॥ (४६।२)

अथ रुद्र उपाधावत् तावृषी तपसान्वितौ । (४७।१)

तत एनं समुद्धूतं कण्ठे जग्राह पाणिना । (४७।२)

नारायणः स विश्वात्मा तेनास्य शितिकण्ठता ॥ (४७।३)

अथ रुद्रविघातार्थम् इषीकां जगृहे नरः । (४८।१)

मन्त्रैश्च संयुयोजाशु सो ऽभवत् परशुर् महान् ॥ (४८।२)

क्षिप्तश्च सहसा रुद्रे खण्डनं प्राप्तवांस्तदा । (४९।१)

ततो ऽहं खण्डपरशुः स्मृतः परशुखण्डनात् ॥ (४९।२)

अर्जुन उवाच । (५०।१)

अस्मिन् युद्धे तु वार्ष्णेय त्रैलोक्यमथने तदा । (५०।२)

जयं कः प्राप्तवांस्तत्र शंसैतन्मे जनार्दन ॥ (५०।३)

श्रीभगवान् उवाच । (५१।१)

तयोः संलग्नयोर् युद्धे रुद्रनारायणात्मनोः । (५१।२)

उद्विग्नाः सहसा कृत्स्ना लोकाः सर्वे ऽभवंस्तदा ॥ (५१।३)

नागृह्णात् पावकः शुभ्रं मखेषु सुहुतं हविः । (५२।१)

वेदा न प्रतिभान्ति स्म ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ (५२।२)

देवान् रजस्तमश्चैव समाविविशतुस्तदा । (५३।१)

वसुधा संचकम्पे ऽथ नभश्च विपफाल ह ॥ (५३।२)

निष्प्रभाणि च तेजांसि ब्रह्मा चैवासनाच्च्युतः । (५४।१)

अगाच्छोषं समुद्रश्च हिमवांश्च व्यशीर्यत ॥ (५४।२)

तस्मिन्न् एवं समुत्पन्ने निमित्ते पाण्डुनन्दन । (५५।१)

ब्रह्मा वृतो देवगणैर् ऋषिभिश्च महात्मभिः । (५५।२)

आजगामाशु तं देशं यत्र युद्धम् अवर्तत ॥ (५५।३)

साञ्जलिप्रग्रहो भूत्वा चतुर्वक्त्रो निरुक्तगः । (५६।१)

उवाच वचनं रुद्रं लोकानाम् अस्तु वै शिवम् । (५६।२)

न्यस्यायुधानि विश्वेश जगतो हितकाम्यया ॥ (५६।३)

यद् अक्षरम् अथाव्यक्तम् ईशं लोकस्य भावनम् । (५७।१)

कूटस्थं कर्तृनिर्द्वंद्वम् अकर्तेति च यं विदुः ॥ (५७।२)

व्यक्तिभावगतस्यास्य एका मूर्तिर् इयं शिवा । (५८।१)

नरो नारायणश्चैव जातौ धर्मकुलोद्वहौ ॥ (५८।२)

तपसा महता युक्तौ देवश्रेष्ठौ महाव्रतौ । (५९।१)

अहं प्रसादजस्तस्य कस्मिंश्चित् कारणान्तरे । (५९।२)

त्वं चैव क्रोधजस्तात पूर्वसर्गे सनातनः ॥ (५९।३)

मया च सार्धं वरदं विबुधैश्च महर्षिभिः । (६०।१)

प्रसादयाशु लोकानां शान्तिर् भवतु माचिरम् ॥ (६०।२)

ब्रह्मणा त्वेवम् उक्तस्तु रुद्रः क्रोधाग्निम् उत्सृजन् । (६१।१)

प्रसादयामास ततो देवं नारायणं प्रभुम् । (६१।२)

शरणं च जगामाद्यं वरेण्यं वरदं हरिम् ॥ (६१।३)

ततो ऽथ वरदो देवो जितक्रोधो जितेन्द्रियः । (६२।१)

प्रीतिमान् अभवत् तत्र रुद्रेण सह संगतः ॥ (६२।२)

ऋषिभिर् ब्रह्मणा चैव विबुधैश्च सुपूजितः । (६३।१)

उवाच देवम् ईशानम् ईशः स जगतो हरिः ॥ (६३।२)

यस्त्वां वेत्ति स मां वेत्ति यस्त्वाम् अनु स माम् अनु । (६४।१)

नावयोर् अन्तरं किंचिन् मा ते भूद् बुद्धिर् अन्यथा ॥ (६४।२)

अद्य प्रभृति श्रीवत्सः शूलाङ्को ऽयं भवत्वयम् । (६५।१)

मम पाण्यङ्कितश्चापि श्रीकण्ठस्त्वं भविष्यसि ॥ (६५।२)

एवं लक्षणम् उत्पाद्य परस्परकृतं तदा । (६६।१)

सख्यं चैवातुलं कृत्वा रुद्रेण सहितावृषी । (६६।२)

तपस्तेपतुर् अव्यग्रौ विसृज्य त्रिदिवौकसः ॥ (६६।३)

एष ते कथितः पार्थ नारायणजयो मृधे । (६७।१)

नामानि चैव गुह्यानि निरुक्तानि च भारत । (६७।२)

ऋषिभिः कथितानीह यानि संकीर्तितानि ते ॥ (६७।३)

एवं बहुविधै रूपैश्चरामीह वसुंधराम् । (६८।१)

ब्रह्मलोकं च कौन्तेय गोलोकं च सनातनम् । (६८।२)

मया त्वं रक्षितो युद्धे महान्तं प्राप्तवाञ्जयम् ॥ (६८।३)

यस्तु ते सो ऽग्रतो याति युद्धे संप्रत्युपस्थिते । (६९।१)

तं विद्धि रुद्रं कौन्तेय देवदेवं कपर्दिनम् ॥ (६९।२)

कालः स एव कथितः क्रोधजेति मया तव । (७०।१)

निहतांस्तेन वै पूर्वं हतवान् असि वै रिपून् ॥ (७०।२)

अप्रमेयप्रभावं तं देवदेवम् उमापतिम् । (७१।१)

नमस्व देवं प्रयतो विश्वेशं हरम् अव्ययम् ॥ (७१।२)