भीष्म उवाच । (१।१)

एवम् एतन्महाबाहो नात्र मिथ्यास्ति किंचन । (१।२)

यथा ब्रवीषि कौरव्य नारीं प्रति जनाधिप ॥ (१।३)

अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । (२।१)

यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना ॥ (२।२)

प्रमदाश्च यथा सृष्टा ब्रह्मणा भरतर्षभ । (३।१)

यदर्थं तच्च ते तात प्रवक्ष्ये वसुधाधिप ॥ (३।२)

न हि स्त्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किंचिद् अस्ति वै । (४।१)

अग्निर् हि प्रमदा दीप्तो मायाश्च मयजा विभो । (४।२)

क्षुरधारा विषं सर्पो मृत्युर् इत्येकतः स्त्रियः ॥ (४।३)

इमाः प्रजा महाबाहो धार्मिका इति नः श्रुतम् । (५।१)

स्वयं गच्छन्ति देवत्वं ततो देवान् इयाद् भयम् ॥ (५।२)

अथाभ्यगच्छन् देवास्ते पितामहम् अरिंदम । (६।१)

निवेद्य मानसं चापि तूष्णीम् आसन्न् अवाङ्मुखाः ॥ (६।२)

तेषाम् अन्तर्गतं ज्ञात्वा देवानां स पितामहः । (७।१)

मानवानां प्रमोहार्थं कृत्या नार्यो ऽसृजत् प्रभुः ॥ (७।२)

पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यो नार्य इहाभवन् । (८।१)

असाध्व्यस्तु समुत्पन्ना कृत्या सर्गात् प्रजापतेः ॥ (८।२)

ताभ्यः कामान् यथाकामं प्रादाद्धि स पितामहः । (९।१)

ताः कामलुब्धाः प्रमदाः प्रामथ्नन्त नरांस्तदा ॥ (९।२)

क्रोधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत् प्रभुः । (१०।१)

असज्जन्त प्रजाः सर्वाः कामक्रोधवशं गताः ॥ (१०।२)

न च स्त्रीणां क्रिया काचिद् इति धर्मो व्यवस्थितः । (११।१)

निरिन्द्रिया अमन्त्राश्च स्त्रियो ऽनृतम् इति श्रुतिः ॥ (११।२)

शय्यासनम् अलंकारम् अन्नपानम् अनार्यताम् । (१२।१)

दुर्वाग्भावं रतिं चैव ददौ स्त्रीभ्यः प्रजापतिः ॥ (१२।२)

न तासां रक्षणं कर्तुं शक्यं पुंसा कथंचन । (१३।१)

अपि विश्वकृता तात कुतस्तु पुरुषैर् इह ॥ (१३।२)

वाचा वा वधबन्धैर् वा क्लेशैर् वा विविधैस्तथा । (१४।१)

न शक्या रक्षितुं नार्यस्ता हि नित्यम् असंयताः ॥ (१४।२)

इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच्छ्रुतवान् अहम् । (१५।१)

यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरुस्त्रियः ॥ (१५।२)

ऋषिर् आसीन्महाभागो देवशर्मेति विश्रुतः । (१६।१)

तस्य भार्या रुचिर् नाम रूपेणासदृशी भुवि ॥ (१६।२)

तस्य रूपेण संमत्ता देवगन्धर्वदानवाः । (१७।१)

विशेषतस्तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः ॥ (१७।२)

नारीणां चरितज्ञश्च देवशर्मा महामुनिः । (१८।१)

यथाशक्ति यथोत्साहं भार्यां ताम् अभ्यरक्षत ॥ (१८।२)

पुरंदरं च जानीते परस्त्रीकामचारिणम् । (१९।१)

तस्माद् यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह ॥ (१९।२)

स कदाचिद् ऋषिस्तात यज्ञं कर्तुमनास्तदा । (२०।१)

भार्यासंरक्षणं कार्यं कथं स्याद् इत्यचिन्तयत् ॥ (२०।२)

रक्षाविधानं मनसा स विचिन्त्य महातपाः । (२१।१)

आहूय दयितं शिष्यं विपुलं प्राह भार्गवम् ॥ (२१।२)

यज्ञकारो गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः । (२२।१)

पुत्र प्रार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम् ॥ (२२।२)

अप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा प्रति पुरंदरम् । (२३।१)

स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूद्वह ॥ (२३।२)

इत्युक्तो विपुलस्तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः । (२४।१)

सदैवोग्रतपा राजन्न् अग्न्यर्कसदृशद्युतिः ॥ (२४।२)

धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति प्रत्यभाषत । (२५।१)

पुनश्चेदं महाराज पप्रच्छ प्रथितं गुरुम् ॥ (२५।२)

कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्यागच्छतो मुने । (२६।१)

वपुस्तेजश्च कीदृग् वै तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (२६।२)

ततः स भगवांस्तस्मै विपुलाय महात्मने । (२७।१)

आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत ॥ (२७।२)

बहुमायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः । (२८।१)

तांस्तान् विकुरुते भावान् बहून् अथ मुहुर् मुहुः ॥ (२८।२)

किरीटी वज्रभृद् धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः । (२९।१)

भवत्यथ मुहूर्तेन चण्डालसमदर्शनः ॥ (२९।२)

शिखी जटी चीरवासाः पुनर् भवति पुत्रक । (३०।१)

बृहच्छरीरश्च पुनः पीवरो ऽथ पुनः कृशः ॥ (३०।२)

गौरं श्यामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः । (३१।१)

विरूपो रूपवांश्चैव युवा वृद्धस्तथैव च ॥ (३१।२)

प्राज्ञो जडश्च मूकश्च ह्रस्वो दीर्घस्तथैव च । (३२।१)

ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव वैश्यः शूद्रस्तथैव च । (३२।२)

प्रतिलोमानुलोमश्च भवत्यथ शतक्रतुः ॥ (३२।३)

शुकवायसरूपी च हंसकोकिलरूपवान् । (३३।१)

सिंहव्याघ्रगजानां च रूपं धारयते पुनः ॥ (३३।२)

दैवं दैत्यम् अथो राज्ञां वपुर् धारयते ऽपि च । (३४।१)

सुकृशो वायुभग्नाङ्गः शकुनिर् विकृतस्तथा ॥ (३४।२)

चतुष्पाद् बहुरूपश्च पुनर् भवति बालिशः । (३५।१)

मक्षिकामशकादीनां वपुर् धारयते ऽपि च ॥ (३५।२)

न शक्यम् अस्य ग्रहणं कर्तुं विपुल केनचित् । (३६।१)

अपि विश्वकृता तात येन सृष्टम् इदं जगत् ॥ (३६।२)

पुनर् अन्तर्हितः शक्रो दृश्यते ज्ञानचक्षुषा । (३७।१)

वायुभूतश्च स पुनर् देवराजो भवत्युत ॥ (३७।२)

एवं रूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः । (३८।१)

तस्माद् विपुल यत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम् ॥ (३८।२)

यथा रुचिं नावलिहेद् देवेन्द्रो भृगुसत्तम । (३९।१)

क्रतावुपहितं न्यस्तं हविः श्वेव दुरात्मवान् ॥ (३९।२)

एवम् आख्याय स मुनिर् यज्ञकारो ऽगमत् तदा । (४०।१)

देवशर्मा महाभागस्ततो भरतसत्तम ॥ (४०।२)

विपुलस्तु वचः श्रुत्वा गुरोश्चिन्तापरो ऽभवत् । (४१।१)

रक्षां च परमां चक्रे देवराजान्महाबलात् ॥ (४१।२)

किं नु शक्यं मया कर्तुं गुरुदाराभिरक्षणे । (४२।१)

मायावी हि सुरेन्द्रो ऽसौ दुर्धर्षश्चापि वीर्यवान् ॥ (४२।२)

नापिधायाश्रमं शक्यो रक्षितुं पाकशासनः । (४३।१)

उटजं वा तथा ह्यस्य नानाविधसरूपता ॥ (४३।२)

वायुरूपेण वा शक्रो गुरुपत्नीं प्रधर्षयेत् । (४४।१)

तस्माद् इमां सम्प्रविश्य रुचिं स्थास्ये ऽहम् अद्य वै ॥ (४४।२)

अथ वा पौरुषेणेयम् अशक्या रक्षितुं मया । (४५।१)

बहुरूपो हि भगवाञ्छ्रूयते हरिवाहनः ॥ (४५।२)

सो ऽहं योगबलाद् एनां रक्षिष्ये पाकशासनात् । (४६।१)

गात्राणि गात्रैर् अस्याहं सम्प्रवेक्ष्ये ऽभिरक्षितुम् ॥ (४६।२)

यद्युच्छिष्टाम् इमां पत्नीं रुचिं पश्येत मे गुरुः । (४७।१)

शप्स्यत्यसंशयं कोपाद् दिव्यज्ञानो महातपाः ॥ (४७।२)

न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या प्रमदा नृभिः । (४८।१)

मायावी हि सुरेन्द्रो ऽसावहो प्राप्तो ऽस्मि संशयम् ॥ (४८।२)

अवश्यकरणीयं हि गुरोर् इह हि शासनम् । (४९।१)

यदि त्वेतद् अहं कुर्याम् आश्चर्यं स्यात् कृतं मया ॥ (४९।२)

योगेनानुप्रविश्येह गुरुपत्न्याः कलेवरम् । (५०।१)

निर्मुक्तस्य रजोरूपान्नापराधो भवेन्मम ॥ (५०।२)

यथा हि शून्यां पथिकः सभाम् अध्यावसेत् पथि । (५१।१)

तथाद्यावासयिष्यामि गुरुपत्न्याः कलेवरम् ॥ (५१।२)

असक्तः पद्मपत्रस्थो जलबिन्दुर् यथा चलः । (५२।१)

एवम् एव शरीरे ऽस्या निवत्स्यामि समाहितः ॥ (५२।२)

इत्येवं धर्मम् आलोक्य वेदवेदांश्च सर्वशः । (५३।१)

तपश्च विपुलं दृष्ट्वा गुरोर् आत्मन एव च ॥ (५३।२)

इति निश्चित्य मनसा रक्षां प्रति स भार्गवः । (५४।१)

आतिष्ठत् परमं यत्नं यथा तच्छृणु पार्थिव ॥ (५४।२)

गुरुपत्नीम् उपासीनो विपुलः स महातपाः । (५५।१)

उपासीनाम् अनिन्द्याङ्गीं कथाभिः समलोभयत् ॥ (५५।२)

नेत्राभ्यां नेत्रयोर् अस्या रश्मीन् संयोज्य रश्मिभिः । (५६।१)

विवेश विपुलः कायम् आकाशं पवनो यथा ॥ (५६।२)

लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च । (५७।१)

अविचेष्टन्न् अतिष्ठद् वै छायेवान्तर्गतो मुनिः ॥ (५७।२)

ततो विष्टभ्य विपुलो गुरुपत्न्याः कलेवरम् । (५८।१)

उवास रक्षणे युक्तो न च सा तम् अबुध्यत ॥ (५८।२)

यं कालं नागतो राजन् गुरुस्तस्य महात्मनः । (५९।१)

क्रतुं समाप्य स्वगृहं तं कालं सो ऽभ्यरक्षत ॥ (५९।२)