संजय उवाच । (१।१)

तस्मिन् सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे । (१।२)

धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणम् एवाभ्यवर्तत ॥ (१।३)

संमृजानो धनुः श्रेष्ठं ज्यां विकर्षन् पुनः पुनः । (२।१)

अभ्यवर्तत द्रोणस्य रथं रुक्मविभूषितम् ॥ (२।२)

धृष्टद्युम्नं तदायान्तं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया । (३।१)

परिवव्रुर् महाराज पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥ (३।२)

तथा परिवृतं दृष्ट्वा द्रोणम् आचार्यसत्तमम् । (४।१)

पुत्रास्ते सर्वतो यत्ता ररक्षुर् द्रोणम् आहवे ॥ (४।२)

बलार्णवौ ततस्तौ तु समेयातां निशामुखे । (५।१)

वातोद्धूतौ क्षुब्धसत्त्वौ भैरवौ सागराविव ॥ (५।२)

ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः पञ्चभिः शरैः । (६।१)

विव्याध हृदये तूर्णं सिंहनादं ननाद च ॥ (६।२)

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या विद्ध्वा भारत संयुगे । (७।१)

चिछेदान्येन भल्लेन धनुर् अस्य महाप्रभम् ॥ (७।२)

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धो द्रोणेन भरतर्षभ । (८।१)

उत्ससर्ज धनुस्तूर्णं संदश्य दशनच्छदम् ॥ (८।२)

ततः क्रुद्धो महाराज धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । (९।१)

आददे ऽन्यद् धनुः श्रेष्ठं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया ॥ (९।२)

विकृष्य च धनुश्चित्रम् आकर्णात् परवीरहा । (१०।१)

द्रोणस्यान्तकरं घोरं व्यसृजत् सायकं ततः ॥ (१०।२)

स विसृष्टो बलवता शरो घोरो महामृधे । (११।१)

भासयामास तत् सैन्यं दिवाकर इवोदितः ॥ (११।२)

तं दृष्ट्वा तु शरं घोरं देवगन्धर्वमानवाः । (१२।१)

स्वस्त्यस्तु समरे राजन् द्रोणायेत्यब्रुवन् वचः ॥ (१२।२)

तं तु सायकम् अप्राप्तम् आचार्यस्य रथं प्रति । (१३।१)

कर्णो द्वादशधा राजंश्चिछेद कृतहस्तवत् ॥ (१३।२)

स छिन्नो बहुधा राजन् सूतपुत्रेण मारिष । (१४।१)

निपपात शरस्तूर्णं निकृत्तः कर्णसायकैः ॥ (१४।२)

छित्त्वा तु समरे बाणं शरैः संनतपर्वभिः । (१५।१)

धृष्टद्युम्नं रणे कर्णो विव्याध दशभिः शरैः ॥ (१५।२)

पञ्चभिर् द्रोणपुत्रस्तु स्वयं द्रोणश्च सप्तभिः । (१६।१)

शल्यश्च नवभिर् बाणैस्त्रिभिर् दुःशासनस्तथा ॥ (१६।२)

दुर्योधनश्च विंशत्या शकुनिश्चापि पञ्चभिः । (१७।१)

पाञ्चाल्यं त्वरिताविध्यन् सर्व एव महारथाः ॥ (१७।२)

स विद्धः सप्तभिर् वीरैर् द्रोणत्राणार्थम् आहवे । (१८।१)

सर्वान् असंभ्रमाद् राजन् प्रत्यविध्यत् त्रिभिस्त्रिभिः । (१८।२)

द्रोणं द्रौणिं च कर्णं च विव्याध तव चात्मजम् ॥ (१८।३)

ते विद्ध्वा धन्विना तेन धृष्टद्युम्नं पुनर् मृधे । (१९।१)

विव्यधुः पञ्चभिस्तूर्णम् एकैको रथिनां वरः ॥ (१९।२)

द्रुमसेनस्तु संक्रुद्धो राजन् विव्याध पत्रिणा । (२०।१)

त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (२०।२)

स तु तं प्रतिविव्याध त्रिभिस्तीक्ष्णैर् अजिह्मगैः । (२१।१)

स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः प्राणान्तकरणैर् युधि ॥ (२१।२)

भल्लेनान्येन तु पुनः सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलम् । (२२।१)

उन्ममाथ शिरः कायाद् द्रुमसेनस्य वीर्यवान् ॥ (२२।२)

तच्छिरो न्यपतद् भूमौ संदष्टौष्ठपुटं रणे । (२३।१)

महावातसमुद्धूतं पक्वं तालफलं यथा ॥ (२३।२)

तांश्च विद्ध्वा पुनर् वीरान् वीरः सुनिशितैः शरैः । (२४।१)

राधेयस्याछिनद् भल्लैः कार्मुकं चित्रयोधिनः ॥ (२४।२)

न तु तन्ममृषे कर्णो धनुषश्छेदनं तथा । (२५।१)

निकर्तनम् इवात्युग्रो लाङ्गूलस्य यथा हरिः ॥ (२५।२)

सो ऽन्यद् धनुः समादाय क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन् । (२६।१)

अभ्यवर्षच्छरौघैस्तं धृष्टद्युम्नं महाबलम् ॥ (२६।२)

दृष्ट्वा तु कर्णं संरब्धं ते वीराः षड् रथर्षभाः । (२७।१)

पाञ्चाल्यपुत्रं त्वरिताः परिवव्रुर् जिघांसया ॥ (२७।२)

षण्णां योधप्रवीराणां तावकानां पुरस्कृतम् । (२८।१)

मृत्योर् आस्यम् अनुप्राप्तं धृष्टद्युम्नम् अमंस्महि ॥ (२८।२)

एतस्मिन् एव काले तु दाशार्हो विकिरञ् शरान् । (२९।१)

धृष्टद्युम्नं पराक्रान्तं सात्यकिः प्रत्यपद्यत ॥ (२९।२)

तम् आयान्तं महेष्वासं सात्यकिं युद्धदुर्मदम् । (३०।१)

राधेयो दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यद् अजिह्मगैः ॥ (३०।२)

तं सात्यकिर् महाराज विव्याध दशभिः शरैः । (३१।१)

पश्यतां सर्ववीराणां मा गास्तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (३१।२)

स सात्यकेस्तु बलिनः कर्णस्य च महात्मनः । (३२।१)

आसीत् समागमो घोरो बलिवासवयोर् इव ॥ (३२।२)

त्रासयंस्तलघोषेण क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः । (३३।१)

राजीवलोचनं कर्णं सात्यकिः प्रत्यविध्यत ॥ (३३।२)

कम्पयन्न् इव घोषेण धनुषो वसुधां बली । (३४।१)

सूतपुत्रो महाराज सात्यकिं प्रत्ययोधयत् ॥ (३४।२)

विपाठकर्णिनाराचैर् वत्सदन्तैः क्षुरैर् अपि । (३५।१)

कर्णः शरशतैश्चापि शैनेयं प्रत्यविध्यत ॥ (३५।२)

तथैव युयुधानो ऽपि वृष्णीनां प्रवरो रथः । (३६।१)

अभ्यवर्षच्छरैः कर्णं तद् युद्धम् अभवत् समम् ॥ (३६।२)

तावकाश्च महाराज कर्णपुत्रश्च दंशितः । (३७।१)

सात्यकिं विव्यधुस्तूर्णं समन्तान्निशितैः शरैः ॥ (३७।२)

अस्त्रैर् अस्त्राणि संवार्य तेषां कर्णस्य चाभिभो । (३८।१)

अविध्यत् सात्यकिः क्रुद्धो वृषसेनं स्तनान्तरे ॥ (३८।२)

तेन बाणेन निर्विद्धो वृषसेनो विशां पते । (३९।१)

न्यपतत् स रथे मूढो धनुर् उत्सृज्य वीर्यवान् ॥ (३९।२)

ततः कर्णो हतं मत्वा वृषसेनं महारथः । (४०।१)

पुत्रशोकाभिसंतप्तः सात्यकिं प्रत्यपीडयत् ॥ (४०।२)

पीड्यमानस्तु कर्णेन युयुधानो महारथः । (४१।१)

विव्याध बहुभिः कर्णं त्वरमाणः पुनः पुनः ॥ (४१।२)

स कर्णं दशभिर् विद्ध्वा वृषसेनं च सप्तभिः । (४२।१)

सहस्तावापधनुषी तयोश्चिछेद सात्वतः ॥ (४२।२)

तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा शत्रुभयंकरे । (४३।१)

युयुधानम् अविध्येतां समन्तान्निशितैः शरैः ॥ (४३।२)

वर्तमाने तु संग्रामे तस्मिन् वीरवरक्षये । (४४।१)

अतीव शुश्रुवे राजन् गाण्डीवस्य महास्वनः ॥ (४४।२)

श्रुत्वा तु रथनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम् । (४५।१)

सूतपुत्रो ऽब्रवीद् राजन् दुर्योधनम् इदं वचः ॥ (४५।२)

एष सर्वाञ् शिबीन् हत्वा मुख्यशश्च नरर्षभान् । (४६।१)

पौरवांश्च महेष्वासान् गाण्डीवनिनदो महान् ॥ (४६।२)

श्रूयते रथघोषश्च वासवस्येव नर्दतः । (४७।१)

करोति पाण्डवो व्यक्तं कर्मौपयिकम् आत्मनः ॥ (४७।२)

एषा विदीर्यते राजन् बहुधा भारती चमूः । (४८।१)

विप्रकीर्णान्यनीकानि नावतिष्ठन्ति कर्हिचित् ॥ (४८।२)

वातेनेव समुद्धूतम् अभ्रजालं विदीर्यते । (४९।१)

सव्यसाचिनम् आसाद्य भिन्ना नौर् इव सागरे ॥ (४९।२)

द्रवतां योधमुख्यानां गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । (५०।१)

विद्धानां शतशो राजञ् श्रूयते निनदो महान् । (५०।२)

निशीथे राजशार्दूल स्तनयित्नोर् इवाम्बरे ॥ (५०।३)

हाहाकाररवांश्चैव सिंहनादांश्च पुष्कलान् । (५१।१)

शृणु शब्दान् बहुविधान् अर्जुनस्य रथं प्रति ॥ (५१।२)

अयं मध्ये स्थितो ऽस्माकं सात्यकिः सात्वताधमः । (५२।१)

इह चेल् लभ्यते लक्ष्यं कृत्स्नाञ् जेष्यामहे परान् ॥ (५२।२)

एष पाञ्चालराजस्य पुत्रो द्रोणेन संगतः । (५३।१)

सर्वतः संवृतो योधै राजन् पुरुषसत्तमैः ॥ (५३।२)

सात्यकिं यदि हन्यामो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । (५४।१)

असंशयं महाराज ध्रुवो नो विजयो भवेत् ॥ (५४।२)

सौभद्रवद् इमौ वीरौ परिवार्य महारथौ । (५५।१)

प्रयतामो महाराज निहन्तुं वृष्णिपार्षतौ ॥ (५५।२)

सव्यसाची पुरो ऽभ्येति द्रोणानीकाय भारत । (५६।१)

संसक्तं सात्यकिं ज्ञात्वा बहुभिः कुरुपुंगवैः ॥ (५६।२)

तत्र गच्छन्तु बहवः प्रवरा रथसत्तमाः । (५७।१)

यावत् पार्थो न जानाति सात्यकिं बहुभिर् वृतम् ॥ (५७।२)

ते त्वरध्वं यथा शूराः शराणां मोक्षणे भृशम् । (५८।१)

यथा तूर्णं व्रजत्येष परलोकाय माधवः ॥ (५८।२)

कर्णस्य मतम् आज्ञाय पुत्रस्ते प्राह सौबलम् । (५९।१)

यथेन्द्रः समरे राजन् प्राह विष्णुं यशस्विनम् ॥ (५९।२)

वृतः सहस्रैर् दशभिर् गजानाम् अनिवर्तिनाम् । (६०।१)

रथैश्च दशसाहस्रैर् वृतो याहि धनंजयम् ॥ (६०।२)

दुःशासनो दुर्विषहः सुबाहुर् दुष्प्रधर्षणः । (६१।१)

एते त्वाम् अनुयास्यन्ति पत्तिभिर् बहुभिर् वृताः ॥ (६१।२)

जहि कृष्णौ महाबाहो धर्मराजं च मातुल । (६२।१)

नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च भारत ॥ (६२।२)

देवानाम् इव देवेन्द्रे जयाशा मे त्वयि स्थिता । (६३।१)

जहि मातुल कौन्तेयान् असुरान् इव पावकिः ॥ (६३।२)

एवम् उक्तो ययौ पार्थान् पुत्रेण तव सौबलः । (६४।१)

महत्या सेनया सार्धं तव पुत्रैस्तथा विभो ॥ (६४।२)

प्रियार्थं तव पुत्राणां दिधक्षुः पाण्डुनन्दनान् । (६५।१)

ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह ॥ (६५।२)

प्रयाते सौबले राजन् पाण्डवानाम् अनीकिनीम् । (६६।१)

बलेन महता युक्तः सूतपुत्रस्तु सात्वतम् ॥ (६६।२)

अभ्ययात् त्वरितं युद्धे किरञ् शरशतान् बहून् । (६७।१)

तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं पर्यवारयन् ॥ (६७।२)

महद् युद्धं तदासीत् तु द्रोणस्य निशि भारत । (६८।१)

धृष्टद्युम्नेन शूरेण पाञ्चालैश्च महात्मनः ॥ (६८।२)