मार्कण्डेय उवाच । (१।१)

धर्मव्याधस् तु निपुणं पुनर् एव युधिष्ठिर । (१।२)

विप्रर्षभम् उवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः ॥ (१।३)

श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानाम् इति भाषितम् । (२।१)

सूक्ष्मा गतिर् हि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका ॥ (२।२)

प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यम् अनृतं भवेत् । (३।१)

अनृतं च भवेत् सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत् ॥ (३।२)

यद् भूतहितम् अत्यन्तं तत् सत्यम् इति धारणा । (४।१)

विपर्ययकृतो ऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ॥ (४।२)

यत् करोत्यशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम । (५।१)

अवश्यं तत् समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ॥ (५।२)

विषमां च दशां प्राप्य देवान् गर्हति वै भृशम् । (६।१)

आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः ॥ (६।२)

मूढो नैकृतिकश् चापि चपलश्च द्विजोत्तम । (७।१)

सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते । (७।२)

नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् ॥ (७।३)

यो यम् इच्छेद् यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात् । (८।१)

यदि स्याद् अपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ (८।२)

संयताश् चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः । (९।१)

दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः ॥ (९।२)

भूतानाम् अपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । (१०।१)

वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति ॥ (१०।२)

अचेष्टमानम् आसीनं श्रीः कंचिद् उपतिष्ठति । (११।१)

कश्चित् कर्माणि कुर्वन् हि न प्राप्यम् अधिगच्छति ॥ (११।२)

देवान् इष्ट्वा तपस् तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः । (१२।१)

दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः ॥ (१२।२)

अपरे धनधान्यैश् च भोगैश् च पितृसंचितैः । (१३।१)

विपुलैर् अभिजायन्ते लब्धास् तैर् एव मङ्गलैः ॥ (१३।२)

कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः । (१४।१)

आधिभिश् चैव बाध्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव ॥ (१४।२)

ते चापि कुशलैर् वैद्यैर् निपुणैः संभृतौषधैः । (१५।१)

व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैर् इव द्विज ॥ (१५।२)

येषाम् अस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिताः । (१६।१)

न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर ॥ (१६।२)

अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ते बहवो जनाः । (१७।१)

दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम ॥ (१७।२)

इति लोकम् अनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् । (१८।१)

स्रोतसासकृद् आक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ (१८।२)

न म्रियेयुर् न जीर्येयुः सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । (१९।१)

नाप्रियं प्रतिपश्येयुर् वशित्वं यदि वै भवेत् ॥ (१९।२)

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते । (२०।१)

यतते च यथाशक्ति न च तद् वर्तते तथा ॥ (२०।२)

बहवः सम्प्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः । (२१।१)

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु ॥ (२१।२)

न कश्चिद् ईशते ब्रह्मन् स्वयंग्राहस्य सत्तम । (२२।१)

कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते ॥ (२२।२)

यथा श्रुतिर् इयं ब्रह्मञ् जीवः किल सनातनः । (२३।१)

शरीरम् अध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनाम् इह ॥ (२३।२)

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत । (२४।१)

जीवः संक्रमते ऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः ॥ (२४।२)

ब्राह्मण उवाच । (२५।१)

कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः । (२५।२)

एतद् इच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर ॥ (२५।३)

व्याध उवाच । (२६।१)

न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतद् आहुर् म्रियतेति मूढाः । (२६।२)

जीवस् तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास्य शरीरभेदः ॥ (२६।३)

अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म स एव कर्ता सुखदुःखभागी । (२७।१)

यत् तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म तद् अश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः ॥ (२७।२)

अपुण्यशीलाश् च भवन्ति पुण्या नरोत्तमाः पापकृतो भवन्ति । (२८।१)

नरो ऽनुयातस् त्विह कर्मभिः स्वैस् ततः समुत्पद्यति भावितस् तैः ॥ (२८।२)

ब्राह्मण उवाच । (२९।१)

कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः । (२९।२)

जातीः पुण्या ह्यपुण्याश् च कथं गच्छति सत्तम ॥ (२९।३)

व्याध उवाच । (३०।१)

गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं सम्प्रदृश्यते । (३०।२)

समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम ॥ (३०।३)

यथा संभृतसम्भारः पुनर् एव प्रजायते । (३१।१)

शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत् पापयोनिषु ॥ (३१।२)

शुभैः प्रयोगैर् देवत्वं व्यामिश्रैर् मानुषो भवेत् । (३२।१)

मोहनीयैर् वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः ॥ (३२।२)

जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः । (३३।१)

संसारे पच्यमानश् च दोषैर् आत्मकृतैर् नरः ॥ (३३।२)

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकम् एव च । (३४।१)

जीवाः सम्परिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः ॥ (३४।२)

जन्तुस् तु कर्मभिस् तैस् तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः । (३५।१)

तद्दुःखप्रतिघातार्थम् अपुण्यां योनिम् अश्नुते ॥ (३५।२)

ततः कर्म समादत्ते पुनर् अन्यन् नवं बहु । (३६।१)

पच्यते तु पुनस् तेन भुक्त्वापथ्यम् इवातुरः ॥ (३६।२)

अजस्रम् एव दुःखार्तो ऽदुःखितः सुखसंज्ञितः । (३७।१)

ततो ऽनिवृत्तबन्धत्वात् कर्मणाम् उदयाद् अपि । (३७।२)

परिक्रामति संसारे चक्रवद् बहुवेदनः ॥ (३७।३)

स चेन् निवृत्तबन्धस् तु विशुद्धश् चापि कर्मभिः । (३८।१)

प्राप्नोति सुकृतांल्लोकान् यत्र गत्वा न शोचति ॥ (३८।२)

पापं कुर्वन् पापवृत्तः पापस्यान्तं न गच्छति । (३९।१)

तस्मात् पुण्यं यतेत् कर्तुं वर्जयेत च पातकम् ॥ (३९।२)

अनसूयुः कृतज्ञश् च कल्याणान्येव सेवते । (४०।१)

सुखानि धर्मम् अर्थं च स्वर्गं च लभते नरः ॥ (४०।२)

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः । (४१।१)

प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिर् इह लोके परत्र च ॥ (४१।२)

सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवद् आचरेत् । (४२।१)

असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विज ॥ (४२।२)

सन्ति ह्यागतविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रविचक्षणाः । (४३।१)

स्वधर्मेण क्रिया लोके कर्मणः सो ऽप्यसंकरः ॥ (४३।२)

प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति । (४४।१)

तस्य धर्माद् अवाप्तेषु धनेषु द्विजसत्तम । (४४।२)

तस्यैव सिञ्चते मूलं गुणान् पश्यति यत्र वै ॥ (४४।३)

धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति । (४५।१)

स मैत्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति ॥ (४५।२)

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धान् इष्टांश् च सत्तम । (४६।१)

प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत् फलं विदुः ॥ (४६।२)

धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्यति महाद्विज । (४७।१)

अतृप्यमाणो निर्वेदम् आदत्ते ज्ञानचक्षुषा ॥ (४७।२)

प्रज्ञाचक्षुर् नर इह दोषं नैवानुरुध्यते । (४८।१)

विरज्यति यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति ॥ (४८।२)

सर्वत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्षयात्मकम् । (४९।१)

ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायाद् उपायतः ॥ (४९।२)

एवं निर्वेदम् आदत्ते पापं कर्म जहाति च । (५०।१)

धार्मिकश् चापि भवति मोक्षं च लभते परम् ॥ (५०।२)

तपो निःश्रेयसं जन्तोस् तस्य मूलं शमो दमः । (५१।१)

तेन सर्वान् अवाप्नोति कामान् यान् मनसेच्छति ॥ (५१।२)

इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च । (५२।१)

ब्रह्मणः पदम् आप्नोति यत् परं द्विजसत्तम ॥ (५२।२)

ब्राह्मण उवाच । (५३।१)

इन्द्रियाणि तु यान्याहुः कानि तानि यतव्रत । (५३।२)

निग्रहश् च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम् ॥ (५३।३)

कथं च फलम् आप्नोति तेषां धर्मभृतां वर । (५४।१)

एतद् इच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक ॥ (५४।२)