MBh, 8, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
दुर्योधनो ऽब्रवीत् किं नु सौबलो वापि संजय ॥ (१।३)
duryodhano 'bravīt kiṃ nu saubalo vāpi saṃjaya ||
कर्णो वा जयतां श्रेष्ठो योधा वा मामका युधि । (२।१)
karṇo vā jayatāṃ śreṣṭho yodhā vā māmakā yudhi |
कृपो वा कृतवर्मा च द्रौणिर् दुःशासनो ऽपि वा ॥ (२।२)
kṛpo vā kṛtavarmā ca drauṇir duḥśāsano 'pi vā ||
अत्यद्भुतम् इदं मन्ये पाण्डवेयस्य विक्रमम् । (३।१)
atyadbhutam idaṃ manye pāṇḍaveyasya vikramam |
यथाप्रतिज्ञं योधानां राधेयः कृतवान् अपि ॥ (३।२)
yathāpratijñaṃ yodhānāṃ rādheyaḥ kṛtavān api ||
तत् प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कौन्तेयेनामितौजसा । (५।१)
tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kaunteyenāmitaujasā |
राधेयानाम् अधिरथः कर्णः किम् अकरोद् युधि ॥ (५।२)
rādheyānām adhirathaḥ karṇaḥ kim akarod yudhi ||
पुत्रा वा मम दुर्धर्षा राजानो वा महारथाः । (६।१)
putrā vā mama durdharṣā rājāno vā mahārathāḥ |
एतन् मे सर्वम् आचक्ष्व कुशलो ह्य् असि संजय ॥ (६।२)
etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya ||
भीमो ऽप्य् अतिबलः सैन्यं धार्तराष्ट्रं व्यपोथयत् ॥ (७।४)
bhīmo 'py atibalaḥ sainyaṃ dhārtarāṣṭraṃ vyapothayat ||
यन्तारम् अब्रवीत् कर्णः पाञ्चालान् एव मा वह ॥ (८।२)
yantāram abravīt karṇaḥ pāñcālān eva mā vaha ||
मद्रराजस् ततः शल्यः श्वेतान् अश्वान् महाजवान् । (९।१)
madrarājas tataḥ śalyaḥ śvetān aśvān mahājavān |
प्राहिणोच् चेदिपाञ्चालान् करूषांश् च महाबलः ॥ (९।२)
prāhiṇoc cedipāñcālān karūṣāṃś ca mahābalaḥ ||
प्रविश्य च स तां सेनां शल्यः परबलार्दनः । (१०।१)
praviśya ca sa tāṃ senāṃ śalyaḥ parabalārdanaḥ |
न्ययच्छत् तुरगान् हृष्टो यत्र यत्रैच्छद् अग्रणीः ॥ (१०।२)
nyayacchat turagān hṛṣṭo yatra yatraicchad agraṇīḥ ||
संदृश्य पाण्डुपाञ्चालास् त्रस्ता आसन् विशां पते ॥ (११।२)
saṃdṛśya pāṇḍupāñcālās trastā āsan viśāṃ pate ||
ततः शरशतैस् तीक्ष्णैः कर्णो ऽप्य् आकर्णनिःसृतैः । (१३।१)
tataḥ śaraśatais tīkṣṇaiḥ karṇo 'py ākarṇaniḥsṛtaiḥ |
परिवव्रुर् महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः ॥ (१४।२)
parivavrur maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ ||
तं शिखण्डी च भीमश् च धृष्टद्युम्नश् च पार्षतः । (१५।१)
taṃ śikhaṇḍī ca bhīmaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ |
परिवव्रुर् जिघांसन्तो राधेयं शरवृष्टिभिः ॥ (१५।३)
parivavrur jighāṃsanto rādheyaṃ śaravṛṣṭibhiḥ ||
सात्यकिस् तु ततः कर्णं विंशत्या निशितैः शरैः । (१६।१)
sātyakis tu tataḥ karṇaṃ viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ |
शिखण्डी पञ्चविंशत्या धृष्टद्युम्नश् च पञ्चभिः । (१७।१)
śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā dhṛṣṭadyumnaś ca pañcabhiḥ |
द्रौपदेयाश् चतुःषष्ट्या सहदेवश् च सप्तभिः । (१७।२)
draupadeyāś catuḥṣaṣṭyā sahadevaś ca saptabhiḥ |
नकुलश् च शतेनाजौ कर्णं विव्याध सायकैः ॥ (१७।३)
nakulaś ca śatenājau karṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ ||
विव्याध समरे क्रुद्धो जत्रुदेशे महाबलः ॥ (१८।२)
vivyādha samare kruddho jatrudeśe mahābalaḥ ||
ततः प्रहस्याधिरथिर् विक्षिपन् धनुर् उत्तमम् । (१९।१)
tataḥ prahasyādhirathir vikṣipan dhanur uttamam |
तान् प्रत्यविध्यद् राधेयः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥ (१९।३)
tān pratyavidhyad rādheyaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ||
सात्यकेस् तु धनुश् छित्त्वा ध्वजं च पुरुषर्षभः । (२०।१)
sātyakes tu dhanuś chittvā dhvajaṃ ca puruṣarṣabhaḥ |
अथैनं नवभिर् बाणैर् आजघान स्तनान्तरे ॥ (२०।२)
athainaṃ navabhir bāṇair ājaghāna stanāntare ||
भीमसेनस् तु तं क्रुद्धो विव्याध त्रिंशता शरैः । (२१।१)
bhīmasenas tu taṃ kruddho vivyādha triṃśatā śaraiḥ |
सारथिं च त्रिभिर् बाणैर् आजघान परंतपः ॥ (२१।२)
sārathiṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna paraṃtapaḥ ||
विरथान् द्रौपदेयांश् च चकार पुरुषर्षभः । (२२।१)
virathān draupadeyāṃś ca cakāra puruṣarṣabhaḥ |
अक्ष्णोर् निमेषमात्रेण तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (२२।२)
akṣṇor nimeṣamātreṇa tad adbhutam ivābhavat ||
विमुखीकृत्य तान् सर्वाञ् शरैः संनतपर्वभिः । (२३।१)
vimukhīkṛtya tān sarvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
पाञ्चालान् अहनच्छूरश् चेदीनां च महारथान् ॥ (२३।२)
pāñcālān ahanacchūraś cedīnāṃ ca mahārathān ||
ते वध्यमानाः समरे चेदिमत्स्या विशां पते । (२४।१)
te vadhyamānāḥ samare cedimatsyā viśāṃ pate |
कर्णम् एकम् अभिद्रुत्य शरसंघैः समार्दयन् । (२४।२)
karṇam ekam abhidrutya śarasaṃghaiḥ samārdayan |
ताञ् जघान शितैर् बाणैः सूतपुत्रो महारथः ॥ (२४।३)
tāñ jaghāna śitair bāṇaiḥ sūtaputro mahārathaḥ ||
एतद् अत्यद्भुतं कर्णे दृष्टवान् अस्मि भारत । (२५।१)
etad atyadbhutaṃ karṇe dṛṣṭavān asmi bhārata |
यद् एकः समरे शूरान् सूतपुत्रः प्रतापवान् ॥ (२५।२)
yad ekaḥ samare śūrān sūtaputraḥ pratāpavān ||
यतमानान् परं शक्त्यायोधयत् तांश् च धन्विनः । (२६।१)
yatamānān paraṃ śaktyāyodhayat tāṃś ca dhanvinaḥ |
तुतुषुर् देवताः सर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः ॥ (२७।२)
tutuṣur devatāḥ sarvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ ||
अपूजयन् महेष्वासा धार्तराष्ट्रा नरोत्तमम् । (२८।१)
apūjayan maheṣvāsā dhārtarāṣṭrā narottamam |
कर्णं रथवरश्रेष्ठं श्रेष्ठं सर्वधनुष्मताम् ॥ (२८।२)
karṇaṃ rathavaraśreṣṭhaṃ śreṣṭhaṃ sarvadhanuṣmatām ||
कक्षम् इद्धो यथा वह्निर् निदाघे ज्वलितो महान् ॥ (२९।२)
kakṣam iddho yathā vahnir nidāghe jvalito mahān ||
ते वध्यमानाः कर्णेन पाण्डवेयास् ततस् ततः । (३०।१)
te vadhyamānāḥ karṇena pāṇḍaveyās tatas tataḥ |
प्राद्रवन्त रणे भीताः कर्णं दृष्ट्वा महाबलम् ॥ (३०।२)
prādravanta raṇe bhītāḥ karṇaṃ dṛṣṭvā mahābalam ||
तत्राक्रन्दो महान् आसीत् पाञ्चालानां महारणे । (३१।१)
tatrākrando mahān āsīt pāñcālānāṃ mahāraṇe |
वध्यतां सायकैस् तीक्ष्णैः कर्णचापवरच्युतैः ॥ (३१।२)
vadhyatāṃ sāyakais tīkṣṇaiḥ karṇacāpavaracyutaiḥ ||
तेन शब्देन वित्रस्ता पाण्डवानां महाचमूः । (३२।१)
tena śabdena vitrastā pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ |
कर्णम् एकं रणे योधं मेनिरे तत्र शात्रवाः ॥ (३२।२)
karṇam ekaṃ raṇe yodhaṃ menire tatra śātravāḥ ||
तत्राद्भुतं परं चक्रे राधेयः शत्रुकर्शनः । (३३।१)
tatrādbhutaṃ paraṃ cakre rādheyaḥ śatrukarśanaḥ |
यद् एकं पाण्डवाः सर्वे न शेकुर् अभिवीक्षितुम् ॥ (३३।२)
yad ekaṃ pāṇḍavāḥ sarve na śekur abhivīkṣitum ||
यथौघः पर्वतश्रेष्ठम् आसाद्याभिप्रदीर्यते । (३४।१)
yathaughaḥ parvataśreṣṭham āsādyābhipradīryate |
तथा तत् पाण्डवं सैन्यं कर्णम् आसाद्य दीर्यते ॥ (३४।२)
tathā tat pāṇḍavaṃ sainyaṃ karṇam āsādya dīryate ||
कर्णो ऽपि समरे राजन् विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन् । (३५।१)
karṇo 'pi samare rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan |
दहंस् तस्थौ महाबाहुः पाण्डवानां महाचमूम् ॥ (३५।२)
dahaṃs tasthau mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm ||
शिरांसि च महाराज कर्णांश् चञ्चलकुण्डलान् । (३६।१)
śirāṃsi ca mahārāja karṇāṃś cañcalakuṇḍalān |
बाहूंश् च वीरो वीराणां चिछेद लघु चेषुभिः ॥ (३६।२)
bāhūṃś ca vīro vīrāṇāṃ cicheda laghu ceṣubhiḥ ||
हस्तिदन्तान् त्सरून् खड्गान् ध्वजाञ् शक्तीर् हयान् गजान् । (३७।१)
hastidantān tsarūn khaḍgān dhvajāñ śaktīr hayān gajān |
रथांश् च विविधान् राजन् पताका व्यजनानि च ॥ (३७।२)
rathāṃś ca vividhān rājan patākā vyajanāni ca ||
चिछेद शतधा कर्णो योधव्रतम् अनुष्ठितः ॥ (३८।२)
cicheda śatadhā karṇo yodhavratam anuṣṭhitaḥ ||
रथैश् च कुञ्जरैश् चैव न प्राज्ञायत किंचन ॥ (४०।२)
rathaiś ca kuñjaraiś caiva na prājñāyata kiṃcana ||
नापि स्वे न परे योधाः प्राज्ञायन्त परस्परम् । (४१।१)
nāpi sve na pare yodhāḥ prājñāyanta parasparam |
घोरे शरान्धकारे तु कर्णास्त्रे च विजृम्भिते ॥ (४१।२)
ghore śarāndhakāre tu karṇāstre ca vijṛmbhite ||
राधेयचापनिर्मुक्तैः शरैः काञ्चनभूषितैः । (४२।१)
rādheyacāpanirmuktaiḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
ते पाण्डवेयाः समरे कर्णेन स्म पुनः पुनः । (४३।१)
te pāṇḍaveyāḥ samare karṇena sma punaḥ punaḥ |
मृगसंघान् यथा क्रुद्धः सिंहो द्रावयते वने । (४४।१)
mṛgasaṃghān yathā kruddhaḥ siṃho drāvayate vane |
कर्णस् तु समरे योधांस् तत्र तत्र महायशाः । (४४।२)
karṇas tu samare yodhāṃs tatra tatra mahāyaśāḥ |
कालयामास तत् सैन्यं यथा पशुगणान् वृकः ॥ (४४।३)
kālayāmāsa tat sainyaṃ yathā paśugaṇān vṛkaḥ ||
दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखीम् । (४५।१)
dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhīm |
अभिजग्मुर् महेष्वासा रुवन्तो भैरवान् रवान् ॥ (४५।२)
abhijagmur maheṣvāsā ruvanto bhairavān ravān ||
पाञ्चालापि महेष्वासा भग्ना भग्ना नरोत्तमाः । (४७।१)
pāñcālāpi maheṣvāsā bhagnā bhagnā narottamāḥ |
न्यवर्तन्त यथा शूरा मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ (४७।२)
nyavartanta yathā śūrā mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam ||
तान् निवृत्तान् रणे शूरान् राधेयः शत्रुतापनः । (४८।१)
tān nivṛttān raṇe śūrān rādheyaḥ śatrutāpanaḥ |
तत्र भारत कर्णेन पाञ्चाला विंशती रथाः । (४९।१)
tatra bhārata karṇena pāñcālā viṃśatī rathāḥ |
निहताः सादयः क्रोधाच् चेदयश् च परःशताः ॥ (४९।२)
nihatāḥ sādayaḥ krodhāc cedayaś ca paraḥśatāḥ ||
कृत्वा शून्यान् रथोपस्थान् वाजिपृष्ठांश् च भारत । (५०।१)
kṛtvā śūnyān rathopasthān vājipṛṣṭhāṃś ca bhārata |
निर्मनुष्यान् गजस्कन्धान् पादातांश् चैव विद्रुतान् ॥ (५०।२)
nirmanuṣyān gajaskandhān pādātāṃś caiva vidrutān ||
आदित्य इव मध्याह्ने दुर्निरीक्ष्यः परंतपः । (५१।१)
āditya iva madhyāhne durnirīkṣyaḥ paraṃtapaḥ |
हत्वा तस्थौ महेष्वासः कर्णो ऽरिगणसूदनः ॥ (५२।२)
hatvā tasthau maheṣvāsaḥ karṇo 'rigaṇasūdanaḥ ||
यथा भूतगणान् हत्वा कालस् तिष्ठेन् महाबलः । (५३।१)
yathā bhūtagaṇān hatvā kālas tiṣṭhen mahābalaḥ |
तथा स सोमकान् हत्वा तस्थाव् एको महारथः ॥ (५३।२)
tathā sa somakān hatvā tasthāv eko mahārathaḥ ||
तत्राद्भुतम् अपश्याम पाञ्चालानां पराक्रमम् । (५४।१)
tatrādbhutam apaśyāma pāñcālānāṃ parākramam |
राजा दुःशासनश् चैव कृपः शारद्वतस् तथा । (५५।१)
rājā duḥśāsanaś caiva kṛpaḥ śāradvatas tathā |
न्यहनन् पाण्डवीं सेनां शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (५५।३)
nyahanan pāṇḍavīṃ senāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
कर्णपुत्रौ च राजेन्द्र भ्रातरौ सत्यविक्रमौ । (५६।१)
karṇaputrau ca rājendra bhrātarau satyavikramau |
अनाशयेतां बलिनः पाञ्चालान् वै ततस् ततः । (५६।२)
anāśayetāṃ balinaḥ pāñcālān vai tatas tataḥ |
तत्र युद्धं तदा ह्य् आसीत् क्रूरं विशसनं महत् ॥ (५६।३)
tatra yuddhaṃ tadā hy āsīt krūraṃ viśasanaṃ mahat ||
तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । (५७।१)
tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau |
द्रौपदेयाश् च संक्रुद्धा अभ्यघ्नंस् तावकं बलम् ॥ (५७।२)
draupadeyāś ca saṃkruddhā abhyaghnaṃs tāvakaṃ balam ||
एवम् एष क्षयो वृत्तः पाण्डवानां ततस् ततः । (५८।१)
evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍavānāṃ tatas tataḥ |
तावकानाम् अपि रणे भीमं प्राप्य महाबलम् ॥ (५८।२)
tāvakānām api raṇe bhīmaṃ prāpya mahābalam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.