MBh, 3, 272
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः श्रुत्वा हतं संख्ये कुम्भकर्णं सहानुगम् । (१।२)
tataḥ śrutvā hataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ sahānugam |
प्रहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम् ॥ (१।३)
prahastaṃ ca maheṣvāsaṃ dhūmrākṣaṃ cātitejasam ||
पुत्रम् इन्द्रजितं शूरं रावणः प्रत्यभाषत । (२।१)
putram indrajitaṃ śūraṃ rāvaṇaḥ pratyabhāṣata |
जहि रामम् अमित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् ॥ (२।२)
jahi rāmam amitraghna sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam ||
त्वया हि मम सत्पुत्र यशो दीप्तम् उपार्जितम् । (३।१)
tvayā hi mama satputra yaśo dīptam upārjitam |
जित्वा वज्रधरं संख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम् ॥ (३।२)
jitvā vajradharaṃ saṃkhye sahasrākṣaṃ śacīpatim ||
अन्तर्हितः प्रकाशो वा दिव्यैर् दत्तवरैः शरैः । (४।१)
antarhitaḥ prakāśo vā divyair dattavaraiḥ śaraiḥ |
जहि शत्रून् अमित्रघ्न मम शस्त्रभृतां वर ॥ (४।२)
jahi śatrūn amitraghna mama śastrabhṛtāṃ vara ||
खरस्यापचितिः संख्ये तां गच्छस्व महाभुज ॥ (६।२)
kharasyāpacitiḥ saṃkhye tāṃ gacchasva mahābhuja ||
त्वम् अद्य निशितैर् बाणैर् हत्वा शत्रून् ससैनिकान् । (७।१)
tvam adya niśitair bāṇair hatvā śatrūn sasainikān |
प्रतिनन्दय मां पुत्र पुरा बद्ध्वेव वासवम् ॥ (७।२)
pratinandaya māṃ putra purā baddhveva vāsavam ||
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा रथम् आस्थाय दंशितः । (८।१)
ityuktaḥ sa tathetyuktvā ratham āsthāya daṃśitaḥ |
प्रययाविन्द्रजिद् राजंस् तूर्णम् आयोधनं प्रति ॥ (८।२)
prayayāvindrajid rājaṃs tūrṇam āyodhanaṃ prati ||
तत्र विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुंगवः । (९।१)
tatra viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṃgavaḥ |
तं लक्ष्मणो ऽप्यभ्यधावत् प्रगृह्य सशरं धनुः । (१०।१)
taṃ lakṣmaṇo 'pyabhyadhāvat pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ |
त्रासयंस्तलघोषेण सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ (१०।२)
trāsayaṃstalaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā ||
तयोः समभवद् युद्धं सुमहज्जयगृद्धिनोः । (११।१)
tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sumahajjayagṛddhinoḥ |
दिव्यास्त्रविदुषोस्तीव्रम् अन्योन्यस्पर्धिनोस्तदा ॥ (११।२)
divyāstraviduṣostīvram anyonyaspardhinostadā ||
ततो गुरुतरं यत्नम् आतिष्ठद् बलिनां वरः ॥ (१२।२)
tato gurutaraṃ yatnam ātiṣṭhad balināṃ varaḥ ||
तान् आगतान् स चिछेद सौमित्रिर् निशितैः शरैः । (१३।२)
tān āgatān sa cicheda saumitrir niśitaiḥ śaraiḥ |
ते निकृत्ताः शरैस् तीक्ष्णैर् न्यपतन् वसुधातले ॥ (१३।३)
te nikṛttāḥ śarais tīkṣṇair nyapatan vasudhātale ||
तम् अङ्गदो वालिसुतः श्रीमान् उद्यम्य पादपम् । (१४।१)
tam aṅgado vālisutaḥ śrīmān udyamya pādapam |
तस्येन्द्रजिद् असम्भ्रान्तः प्रासेनोरसि वीर्यवान् । (१५।१)
tasyendrajid asambhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān |
प्रहर्तुम् ऐच्छत् तं चास्य प्रासं चिछेद लक्ष्मणः ॥ (१५।२)
prahartum aicchat taṃ cāsya prāsaṃ cicheda lakṣmaṇaḥ ||
तम् अचिन्त्य प्रहारं स बलवान् वालिनः सुतः । (१७।१)
tam acintya prahāraṃ sa balavān vālinaḥ sutaḥ |
ससर्जेन्द्रजितः क्रोधाच्छालस्कन्धम् अमित्रजित् ॥ (१७।२)
sasarjendrajitaḥ krodhācchālaskandham amitrajit ||
सो ऽङ्गदेन रुषोत्सृष्टो वधायेन्द्रजितस् तरुः । (१८।१)
so 'ṅgadena ruṣotsṛṣṭo vadhāyendrajitas taruḥ |
जघानेन्द्रजितः पार्थ रथं साश्वं ससारथिम् ॥ (१८।२)
jaghānendrajitaḥ pārtha rathaṃ sāśvaṃ sasārathim ||
ततो हताश्वात् प्रस्कन्द्य रथात् स हतसारथिः । (१९।१)
tato hatāśvāt praskandya rathāt sa hatasārathiḥ |
तत्रैवान्तर्दधे राजन् मायया रावणात्मजः ॥ (१९।२)
tatraivāntardadhe rājan māyayā rāvaṇātmajaḥ ||
अन्तर्हितं विदित्वा तं बहुमायं च राक्षसम् । (२०।१)
antarhitaṃ viditvā taṃ bahumāyaṃ ca rākṣasam |
रामस् तं देशम् आगम्य तत् सैन्यं पर्यरक्षत ॥ (२०।२)
rāmas taṃ deśam āgamya tat sainyaṃ paryarakṣata ||
स रामम् उद्दिश्य शरैस् ततो दत्तवरैस्तदा । (२१।१)
sa rāmam uddiśya śarais tato dattavaraistadā |
विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महारथम् ॥ (२१।२)
vivyādha sarvagātreṣu lakṣmaṇaṃ ca mahāratham ||
तम् अदृश्यं शरैः शूरौ माययान्तर्हितं तदा । (२२।१)
tam adṛśyaṃ śaraiḥ śūrau māyayāntarhitaṃ tadā |
व्यसृजत् सायकान् भूयः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (२३।२)
vyasṛjat sāyakān bhūyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||
तम् अदृश्यं विचिन्वन्तः सृजन्तम् अनिशं शरान् । (२४।१)
tam adṛśyaṃ vicinvantaḥ sṛjantam aniśaṃ śarān |
हरयो विविशुर् व्योम प्रगृह्य महतीः शिलाः ॥ (२४।२)
harayo viviśur vyoma pragṛhya mahatīḥ śilāḥ ||
तांश्च तौ चाप्यदृश्यः स शरैर् विव्याध राक्षसः । (२५।१)
tāṃśca tau cāpyadṛśyaḥ sa śarair vivyādha rākṣasaḥ |
तौ शरैर् आचितौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । (२६।१)
tau śarair ācitau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
पेततुर् गगनाद् भूमिं सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ (२६।२)
petatur gaganād bhūmiṃ sūryācandramasāviva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.