MBh, 11, 10
Select a line for its word-by-word analysis.
क्रोशमात्रं ततो गत्वा ददृशुस्तान्महारथान् । (१।२)
krośamātraṃ tato gatvā dadṛśustānmahārathān |
ते तु दृष्ट्वैव राजानं प्रज्ञाचक्षुषम् ईश्वरम् । (२।१)
te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram |
अश्रुकण्ठा विनिःश्वस्य रुदन्तम् इदम् अब्रुवन् ॥ (२।२)
aśrukaṇṭhā viniḥśvasya rudantam idam abruvan ||
सर्वम् अन्यत् परिक्षीणं सैन्यं ते भरतर्षभ ॥ (४।२)
sarvam anyat parikṣīṇaṃ sainyaṃ te bharatarṣabha ||
गान्धारीं पुत्रशोकार्ताम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५।२)
gāndhārīṃ putraśokārtām idaṃ vacanam abravīt ||
अभीता युध्यमानास्ते घ्नन्तः शत्रुगणान् बहून् । (६।१)
abhītā yudhyamānāste ghnantaḥ śatrugaṇān bahūn |
वीरकर्माणि कुर्वाणाः पुत्रास्ते निधनं गताः ॥ (६।२)
vīrakarmāṇi kurvāṇāḥ putrāste nidhanaṃ gatāḥ ||
ध्रुवं सम्प्राप्य लोकांस्ते निर्मलाञ् शस्त्रनिर्जितान् । (७।१)
dhruvaṃ samprāpya lokāṃste nirmalāñ śastranirjitān |
न हि कश्चिद्धि शूराणां युध्यमानः पराङ्मुखः । (८।१)
na hi kaściddhi śūrāṇāṃ yudhyamānaḥ parāṅmukhaḥ |
शस्त्रेण निधनं प्राप्तो न च कश्चित् कृताञ्जलिः ॥ (८।२)
śastreṇa nidhanaṃ prāpto na ca kaścit kṛtāñjaliḥ ||
एतां तां क्षत्रियस्याहुः पुराणां परमां गतिम् । (९।१)
etāṃ tāṃ kṣatriyasyāhuḥ purāṇāṃ paramāṃ gatim |
शस्त्रेण निधनं संख्ये तान्न शोचितुम् अर्हसि ॥ (९।२)
śastreṇa nidhanaṃ saṃkhye tānna śocitum arhasi ||
न चापि शत्रवस्तेषाम् ऋध्यन्ते राज्ञि पाण्डवाः । (१०।१)
na cāpi śatravasteṣām ṛdhyante rājñi pāṇḍavāḥ |
शृणु यत् कृतम् अस्माभिर् अश्वत्थामपुरोगमैः ॥ (१०।२)
śṛṇu yat kṛtam asmābhir aśvatthāmapurogamaiḥ ||
अधर्मेण हतं श्रुत्वा भीमसेनेन ते सुतम् । (११।१)
adharmeṇa hataṃ śrutvā bhīmasenena te sutam |
सुप्तं शिबिरम् आविश्य पाण्डूनां कदनं कृतम् ॥ (११।२)
suptaṃ śibiram āviśya pāṇḍūnāṃ kadanaṃ kṛtam ||
पाञ्चाला निहताः सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः । (१२।१)
pāñcālā nihatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ |
द्रुपदस्यात्मजाश्चैव द्रौपदेयाश्च पातिताः ॥ (१२।२)
drupadasyātmajāścaiva draupadeyāśca pātitāḥ ||
प्राद्रवाम रणे स्थातुं न हि शक्यामहे त्रयः ॥ (१३।२)
prādravāma raṇe sthātuṃ na hi śakyāmahe trayaḥ ||
ते हि शूरा महेष्वासाः क्षिप्रम् एष्यन्ति पाण्डवाः । (१४।१)
te hi śūrā maheṣvāsāḥ kṣipram eṣyanti pāṇḍavāḥ |
निहतान् आत्मजाञ् श्रुत्वा प्रमत्तान् पुरुषर्षभाः । (१५।१)
nihatān ātmajāñ śrutvā pramattān puruṣarṣabhāḥ |
निनीषन्तः पदं शूराः क्षिप्रम् एव यशस्विनि ॥ (१५।२)
ninīṣantaḥ padaṃ śūrāḥ kṣipram eva yaśasvini ||
पाण्डूनां किल्बिषं कृत्वा संस्थातुं नोत्सहामहे । (१६।१)
pāṇḍūnāṃ kilbiṣaṃ kṛtvā saṃsthātuṃ notsahāmahe |
अनुजानीहि नो राज्ञि मा च शोके मनः कृथाः ॥ (१६।२)
anujānīhi no rājñi mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ ||
राजंस्त्वम् अनुजानीहि धैर्यम् आतिष्ठ चोत्तमम् । (१७।१)
rājaṃstvam anujānīhi dhairyam ātiṣṭha cottamam |
निष्ठान्तं पश्य चापि त्वं क्षत्रधर्मं च केवलम् ॥ (१७।२)
niṣṭhāntaṃ paśya cāpi tvaṃ kṣatradharmaṃ ca kevalam ||
इत्येवम् उक्त्वा राजानं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । (१८।१)
ityevam uktvā rājānaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam |
गङ्गाम् अनु महात्मानस्तूर्णम् अश्वान् अचोदयन् ॥ (१९।२)
gaṅgām anu mahātmānastūrṇam aśvān acodayan ||
आमन्त्र्यान्योन्यम् उद्विग्नास्त्रिधा ते प्रययुस्ततः ॥ (२०।२)
āmantryānyonyam udvignāstridhā te prayayustataḥ ||
स्वम् एव राष्ट्रं हार्दिक्यो द्रौणिर् व्यासाश्रमं ययौ ॥ (२१।२)
svam eva rāṣṭraṃ hārdikyo drauṇir vyāsāśramaṃ yayau ||
एवं ते प्रययुर् वीरा वीक्षमाणाः परस्परम् । (२२।१)
evaṃ te prayayur vīrā vīkṣamāṇāḥ parasparam |
भयार्ताः पाण्डुपुत्राणाम् आगस्कृत्वा महात्मनाम् ॥ (२२।२)
bhayārtāḥ pāṇḍuputrāṇām āgaskṛtvā mahātmanām ||
विप्रजग्मुर् महाराज यथेच्छकम् अरिंदमाः ॥ (२३।२)
viprajagmur mahārāja yathecchakam ariṃdamāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.