वैशंपायन उवाच । (१।१)

भूय एव ब्राह्मणमहाभाग्यं वक्तुम् अर्हसीत्यब्रवीत् पाण्डवेयो मार्कण्डेयम् ॥ (१।२)

अथाचष्ट मार्कण्डेयः ॥ (२।१)

अयोध्यायाम् इक्ष्वाकुकुलोत्पन्नः पार्थिवः परिक्षिन्नाम मृगयाम् अगमत् ॥ (३।१)

तम् एकाश्वेन मृगम् अनुसरन्तं मृगो दूरम् अपाहरत् ॥ (४।१)

अथाध्वनि जातश्रमः क्षुत्तृष्णाभिभूतश्च कस्मिंश्चिद् उद्देशे नीलं वनषण्डम् अपश्यत् । (५।१)

तच्च विवेश ॥ (५।२)

ततस्तस्य वनषण्डस्य मध्ये ऽतीव रमणीयं सरो दृष्ट्वा साश्व एव व्यगाहत ॥ (६।१)

अथाश्वस्तः स बिसमृणालम् अश्वस्याग्रे निक्षिप्य पुष्करिणीतीरे समाविशत् ॥ (७।१)

ततः शयानो मधुरं गीतशब्दम् अशृणोत् ॥ (८।१)

स श्रुत्वाचिन्तयत् । (९।१)

नेह मनुष्यगतिं पश्यामि । (९।२)

कस्य खल्वयं गीतशब्द इति ॥ (९।३)

अथापश्यत् कन्यां परमरूपदर्शनीयां पुष्पाण्यवचिन्वतीं गायन्तीं च ॥ (१०।१)

अथ सा राज्ञः समीपे पर्यक्रामत् ॥ (११।१)

ताम् अब्रवीद् राजा । (१२।१)

कस्यासि सुभगे त्वम् इति ॥ (१२।२)

सा प्रत्युवाच । (१३।१)

कन्यास्मीति ॥ (१३।२)

तां राजोवाच । (१४।१)

अर्थी त्वयाहम् इति ॥ (१४।२)

अथोवाच कन्या । (१५।१)

समयेनाहं शक्या त्वया लब्धुम् । (१५।२)

नान्यथेति ॥ (१५।३)

तां राजा समयम् अपृच्छत् ॥ (१६।१)

ततः कन्येदम् उवाच । (१७।१)

उदकं मे न दर्शयितव्यम् इति ॥ (१७।२)

स राजा बाढम् इत्युक्त्वा तां समागम्य तया सहास्ते ॥ (१८।१)

तत्रैवासीने राजनि सेनान्वगच्छत् । (१९।१)

पदेनानुपदं दृष्ट्वा राजानं परिवार्यातिष्ठत् ॥ (१९।२)

पर्याश्वस्तश्च राजा तयैव सह शिबिकया प्रायाद् अविघाटितया । (२०।१)

स्वनगरम् अनुप्राप्य रहसि तया सह रमन्न् आस्ते । (२०।२)

नान्यत् किंचनापश्यत् ॥ (२०।३)

अथ प्रधानामात्यस्तस्याभ्याशचराः स्त्रियो ऽपृच्छत् । (२१।१)

किम् अत्र प्रयोजनं वर्तत इति ॥ (२१।२)

अथाब्रुवंस्ताः स्त्रियः । (२२।१)

अपूर्वम् इव पश्याम उदकं नात्र नीयतेति ॥ (२२।२)

अथामात्यो ऽनुदकं वनं कारयित्वोदारवृक्षं बहुमूलपुष्पफलं रहस्युपगम्य राजानम् अब्रवीत् । (२३।१)

वनम् इदम् उदारम् अनुदकम् । (२३।२)

साध्वत्र रम्यताम् इति ॥ (२३।३)

स तस्य वचनात् तयैव सह देव्या तद् वनं प्राविशत् । (२४।१)

स कदाचित् तस्मिन् वने रम्ये तयैव सह व्यवहरत् । (२४।२)

अथ क्षुत्तृष्णार्दितः श्रान्तो ऽतिमात्रम् अतिमुक्तागारम् अपश्यत् ॥ (२४।३)

तत् प्रविश्य राजा सह प्रियया सुधातलसुकृतां विमलसलिलपूर्णां वापीम् अपश्यत् ॥ (२५।१)

दृष्ट्वैव च तां तस्या एव तीरे सहैव तया देव्या व्यतिष्ठत् ॥ (२६।१)

अथ तां देवीं स राजाब्रवीत् । (२७।१)

साध्ववतर वापीसलिलम् इति ॥ (२७।२)

सा तद्वचः श्रुत्वावतीर्य वापीं न्यमज्जत् । (२८।१)

न पुनर् उदमज्जत् ॥ (२८।२)

तां मृगयमाणो राजा नापश्यत् ॥ (२९।१)

वापीम् अपि निःस्राव्य मण्डूकं श्वभ्रमुखे दृष्ट्वा क्रुद्ध आज्ञापयामास । (३०।१)

सर्वमण्डूकवधः क्रियताम् इति । (३०।२)

यो मयार्थी स मृतकैर् मण्डूकैर् उपायनैर् माम् उपतिष्ठेद् इति ॥ (३०।३)

अथ मण्डूकवधे घोरे क्रियमाणे दिक्षु सर्वासु मण्डूकान् भयम् आविशत् । (३१।१)

ते भीता मण्डूकराज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयन् ॥ (३१।२)

ततो मण्डूकराट् तापसवेषधारी राजानम् अभ्यगच्छत् ॥ (३२।१)

उपेत्य चैनम् उवाच । (३३।१)

मा राजन् क्रोधवशं गमः । (३३।२)

प्रसादं कुरु । (३३।३)

नार्हसि मण्डूकानाम् अनपराधिनां वधं कर्तुम् इति ॥ (३३।४)

मा मण्डूकाञ् जिघांस त्वं कोपं संधारयाच्युत । (३४।१)

श्लोकौ चात्र भवतः । (३४।२)

प्रक्षीयते धनोद्रेको जनानाम् अविजानताम् ॥ (३४।३)

प्रतिजानीहि नैतांस्त्वं प्राप्य क्रोधं विमोक्ष्यसे । (३५।१)

अलं कृत्वा तवाधर्मं मण्डूकैः किं हतैर् हि ते ॥ (३५।२)

तम् एवंवादिनम् इष्टजनशोकपरीतात्मा राजा प्रोवाच । (३६।१)

न हि क्षम्यते तन्मया । (३६।२)

हनिष्याम्येतान् । (३६।३)

एतैर् दुरात्मभिः प्रिया मे भक्षिता । (३६।४)

सर्वथैव मे वध्या मण्डूकाः । (३६।५)

नार्हसि विद्वन्माम् उपरोद्धुम् इति ॥ (३६।६)

स तद् वाक्यम् उपलभ्य व्यथितेन्द्रियमनाः प्रोवाच । (३७।१)

प्रसीद राजन् । (३७।२)

अहम् आयुर् नाम मण्डूकराजः । (३७।३)

मम सा दुहिता सुशोभना नाम । (३७।४)

तस्या दौःशील्यम् एतत् । (३७।५)

बहवो हि राजानस्तया विप्रलब्धपूर्वा इति ॥ (३७।६)

तम् अब्रवीद् राजा । (३८।१)

तयास्म्यर्थी । (३८।२)

सा मे दीयताम् इति ॥ (३८।३)

अथैनां राज्ञे पितादात् । (३९।१)

अब्रवीच्चैनाम् । (३९।२)

एनं राजानं शुश्रूषस्वेति ॥ (३९।३)

स उवाच दुहितरम् । (४०।१)

यस्मात् त्वया राजानो विप्रलब्धास्तस्माद् अब्रह्मण्यानि तवापत्यानि भविष्यन्त्यनृतकत्वात् तवेति ॥ (४०।२)

स च राजा ताम् उपलभ्य तस्यां सुरतगुणनिबद्धहृदयो लोकत्रयैश्वर्यम् इवोपलभ्य हर्षबाष्पकलया वाचा प्रणिपत्याभिपूज्य मण्डूकराजानम् अब्रवीत् । (४१।१)

अनुगृहीतो ऽस्मीति ॥ (४१।२)

स च मण्डूकराजो जामातरम् अनुज्ञाप्य यथागतम् अगच्छत् ॥ (४२।१)

अथ कस्यचित् कालस्य तस्यां कुमारास्त्रयस्तस्य राज्ञः संबभूवुः शलो दलो बलश्चेति । (४३।१)

ततस्तेषां ज्येष्ठं शलं समये पिता राज्ये ऽभिषिच्य तपसि धृतात्मा वनं जगाम ॥ (४३।२)

अथ कदाचिच्छलो मृगयाम् अचरत् । (४४।१)

मृगं चासाद्य रथेनान्वधावत् ॥ (४४।२)

सूतं चोवाच । (४५।१)

शीघ्रं मां वहस्वेति ॥ (४५।२)

स तथोक्तः सूतो राजानम् अब्रवीत् । (४६।१)

मा क्रियताम् अनुबन्धः । (४६।२)

नैष शक्यस्त्वया मृगो ग्रहीतुं यद्यपि ते रथे युक्तौ वाम्यौ स्याताम् इति ॥ (४६।३)

ततो ऽब्रवीद् राजा सूतम् । (४७।१)

आचक्ष्व मे वाम्यौ । (४७।२)

हन्मि वा त्वाम् इति ॥ (४७।३)

स एवम् उक्तो राजभयभीतो वामदेवशापभीतश्च सन्न् आचख्यौ राज्ञे । (४८।१)

वामदेवस्याश्वौ वाम्यौ मनोजवाविति ॥ (४८।२)

अथैनम् एवं ब्रुवाणम् अब्रवीद् राजा । (४९।१)

वामदेवाश्रमं याहीति ॥ (४९।२)

स गत्वा वामदेवाश्रमं तम् ऋषिम् अब्रवीत् । (५०।१)

भगवन्मृगो मया विद्धः पलायते । (५०।२)

तं संभावयेयम् । (५०।३)

अर्हसि मे वाम्यौ दातुम् इति ॥ (५०।४)

तम् अब्रवीद् ऋषिः । (५१।१)

ददानि ते वाम्यौ । (५१।२)

कृतकार्येण भवता ममैव निर्यात्यौ क्षिप्रम् इति ॥ (५१।३)

स च तावश्वौ प्रतिगृह्यानुज्ञाप्य चर्षिं प्रायाद् वाम्यसंयुक्तेन रथेन मृगं प्रति । (५२।१)

गच्छंश्चाब्रवीत् सूतम् । (५२।२)

अश्वरत्नाविमावयोग्यौ ब्राह्मणानाम् । (५२।३)

नैतौ प्रतिदेयौ वामदेवायेति ॥ (५२।४)

एवम् उक्त्वा मृगम् अवाप्य स्वनगरम् एत्याश्वावन्तःपुरे ऽस्थापयत् ॥ (५३।१)

अथर्षिश्चिन्तयामास । (५४।१)

तरुणो राजपुत्रः कल्याणं पत्रम् आसाद्य रमते । (५४।२)

न मे प्रतिनिर्यातयति । (५४।३)

अहो कष्टम् इति ॥ (५४।४)

मनसा निश्चित्य मासि पूर्णे शिष्यम् अब्रवीत् । (५५।१)

गच्छात्रेय । (५५।२)

राजानं ब्रूहि । (५५।३)

यदि पर्याप्तं निर्यातयोपाध्यायवाम्याविति ॥ (५५।४)

स गत्वैवं तं राजानम् अब्रवीत् ॥ (५६।१)

तं राजा प्रत्युवाच । (५७।१)

राज्ञाम् एतद् वाहनम् । (५७।२)

अनर्हा ब्राह्मणा रत्नानाम् एवंविधानाम् । (५७।३)

किं च ब्राह्मणानाम् अश्वैः कार्यम् । (५७।४)

साधु प्रतिगम्यताम् इति ॥ (५७।५)

स गत्वैवम् उपाध्यायायाचष्ट ॥ (५८।१)

तच्छ्रुत्वा वचनम् अप्रियं वामदेवः क्रोधपरीतात्मा स्वयम् एव राजानम् अभिगम्याश्वार्थम् अभ्यचोदयत् । (५९।१)

न चादाद् राजा ॥ (५९।२)

वामदेव उवाच । (६०।१)

प्रयच्छ वाम्यौ मम पार्थिव त्वं कृतं हि ते कार्यम् अन्यैर् अशक्यम् । (६०।२)

मा त्वा वधीद् वरुणो घोरपाशैर् ब्रह्मक्षत्रस्यान्तरे वर्तमानः ॥ (६०।३)

राजोवाच । (६१।१)

अनड्वाहौ सुव्रतौ साधु दान्ताव् एतद् विप्राणां वाहनं वामदेव । (६१।२)

ताभ्यां याहि त्वं यत्र कामो महर्षे छन्दांसि वै त्वादृशं संवहन्ति ॥ (६१।३)

वामदेव उवाच । (६२।१)

छन्दांसि वै मादृशं संवहन्ति लोके ऽमुष्मिन् पार्थिव यानि सन्ति । (६२।२)

अस्मिंस्तु लोके मम यानम् एतद् अस्मद्विधानाम् अपरेषां च राजन् ॥ (६२।३)

राजोवाच । (६३।१)

चत्वारो वा गर्दभास्त्वां वहन्तु श्रेष्ठाश्वतर्यो हरयो वा तुरंगाः । (६३।२)

तैस्त्वं याहि क्षत्रियस्यैष वाहो मम वाम्यौ न तवैतौ हि विद्धि ॥ (६३।३)

वामदेव उवाच । (६४।१)

घोरं व्रतं ब्राह्मणस्यैतद् आहुर् एतद् राजन् यद् इहाजीवमानः । (६४।२)

अयस्मया घोररूपा महान्तो वहन्तु त्वां शितशूलाश्चतुर्धा ॥ (६४।३)

राजोवाच । (६५।१)

ये त्वा विदुर् ब्राह्मणं वामदेव वाचा हन्तुं मनसा कर्मणा वा । (६५।२)

ते त्वां सशिष्यम् इह पातयन्तु मद्वाक्यनुन्नाः शितशूलासिहस्ताः ॥ (६५।३)

वामदेव उवाच । (६६।१)

नानुयोगा ब्राह्मणानां भवन्ति वाचा राजन्मनसा कर्मणा वा । (६६।२)

यस्त्वेवं ब्रह्म तपसान्वेति विद्वांस् तेन श्रेष्ठो भवति हि जीवमानः ॥ (६६।३)

मार्कण्डेय उवाच । (६७।१)

एवम् उक्ते वामदेवेन राजन् समुत्तस्थू राक्षसा घोररूपाः । (६७।२)

तैः शूलहस्तैर् वध्यमानः स राजा प्रोवाचेदं वाक्यम् उच्चैस्तदानीम् ॥ (६७।३)

इक्ष्वाकवो यदि ब्रह्मन् दलो वा विधेया मे यदि वान्ये विशो ऽपि । (६८।१)

नोत्स्रक्ष्ये ऽहं वामदेवस्य वाम्यौ नैवंविधा धर्मशीला भवन्ति ॥ (६८।२)

एवं ब्रुवन्न् एव स यातुधानैर् हतो जगामाशु महीं क्षितीशः । (६९।१)

ततो विदित्वा नृपतिं निपातितम् इक्ष्वाकवो वै दलम् अभ्यषिञ्चन् ॥ (६९।२)

राज्ये तदा तत्र गत्वा स विप्रः प्रोवाचेदं वचनं वामदेवः । (७०।१)

दलं राजानं ब्राह्मणानां हि देयम् एवं राजन् सर्वधर्मेषु दृष्टम् ॥ (७०।२)

बिभेषि चेत् त्वम् अधर्मान्नरेन्द्र प्रयच्छ मे शीघ्रम् एवाद्य वाम्यौ । (७१।१)

एतच्छ्रुत्वा वामदेवस्य वाक्यं स पार्थिवः सूतम् उवाच रोषात् ॥ (७१।२)

एकं हि मे सायकं चित्ररूपं दिग्धं विषेणाहर संगृहीतम् । (७२।१)

येन विद्धो वामदेवः शयीत संदश्यमानः श्वभिर् आर्तरूपः ॥ (७२।२)

वामदेव उवाच । (७३।१)

जानामि पुत्रं दशवर्षं तवाहं जातं महिष्यां श्येनजितं नरेन्द्र । (७३।२)

तं जहि त्वं मद्वचनात् प्रणुन्नस् तूर्णं प्रियं सायकैर् घोररूपैः ॥ (७३।३)

मार्कण्डेय उवाच । (७४।१)

एवम् उक्तो वामदेवेन राजन्न् अन्तःपुरे राजपुत्रं जघान । (७४।२)

स सायकस्तिग्मतेजा विसृष्टः श्रुत्वा दलस्तच्च वाक्यं बभाषे ॥ (७४।३)

इक्ष्वाकवो हन्त चरामि वः प्रियं निहन्मीमं विप्रम् अद्य प्रमथ्य । (७५।१)

आनीयताम् अपरस्तिग्मतेजाः पश्यध्वं मे वीर्यम् अद्य क्षितीशाः ॥ (७५।२)

वामदेव उवाच । (७६।१)

यं त्वम् एनं सायकं घोररूपं विषेण दिग्धं मम संदधासि । (७६।२)

न त्वम् एनं शरवर्यं विमोक्तुं संधातुं वा शक्ष्यसि मानवेन्द्र ॥ (७६।३)

राजोवाच । (७७।१)

इक्ष्वाकवः पश्यत मां गृहीतं न वै शक्नोम्येष शरं विमोक्तुम् । (७७।२)

न चास्य कर्तुं नाशम् अभ्युत्सहामि आयुष्मान् वै जीवतु वामदेवः ॥ (७७।३)

वामदेव उवाच । (७८।१)

संस्पृशैनां महिषीं सायकेन ततस्तस्माद् एनसो मोक्ष्यसे त्वम् ॥ (७८।२)

मार्कण्डेय उवाच । (७९।१)

ततस्तथा कृतवान् पार्थिवस्तु ततो मुनिं राजपुत्री बभाषे । (७९।२)

यथा युक्तं वामदेवाहम् एनं दिने दिने संविशन्ती व्यशंसम् । (७९।३)

ब्राह्मणेभ्यो मृगयन्ती सूनृतानि तथा ब्रह्मन् पुण्यलोकं लभेयम् ॥ (७९।४)

वामदेव उवाच । (८०।१)

त्वया त्रातं राजकुलं शुभेक्षणे वरं वृणीष्वाप्रतिमं ददानि ते । (८०।२)

प्रशाधीमं स्वजनं राजपुत्रि इक्ष्वाकुराज्यं सुमहच्चाप्यनिन्द्ये ॥ (८०।३)

राजपुत्र्युवाच । (८१।१)

वरं वृणे भगवन्न् एकम् एव विमुच्यतां किल्बिषाद् अद्य भर्ता । (८१।२)

शिवेन चाध्याहि सपुत्रबान्धवं वरो वृतो ह्येष मया द्विजाग्र्य ॥ (८१।३)

मार्कण्डेय उवाच । (८२।१)

श्रुत्वा वचः स मुनी राजपुत्र्यास् तथास्त्विति प्राह कुरुप्रवीर । (८२।२)

ततः स राजा मुदितो बभूव वाम्यौ चास्मै सम्प्रददौ प्रणम्य ॥ (८२।३)