भीष्म उवाच । (१।१)

सर्वम् एतत् तपोमूलं कवयः परिचक्षते । (१।२)

न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलम् अवाप्यते ॥ (१।३)

प्रजापतिर् इदं सर्वं तपसैवासृजत् प्रभुः । (२।१)

तथैव वेदान् ऋषयस्तपसा प्रतिपेदिरे ॥ (२।२)

तपसो ह्यानुपूर्व्येण फलमूलानिलाशनाः । (३।१)

त्रींल् लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः ॥ (३।२)

औषधान्यगदादीनि तिस्रो विद्याश्च संस्कृताः । (४।१)

तपसैव हि सिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ (४।२)

यद् दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरुत्सहम् । (५।१)

सर्वं तत् तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ (५।२)

सुरापो ऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः । (६।१)

तपसैव सुतप्तेन नरः पापाद् विमुच्यते ॥ (६।२)

तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर् द्वारैः प्रवर्ततः । (७।१)

निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात् परम् ॥ (७।२)

अहिंसा सत्यवचनं दानम् इन्द्रियनिग्रहः । (८।१)

एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात् परम् ॥ (८।२)

न दुष्करतरं दानान्नातिमातरम् आश्रमः । (९।१)

त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासः परमं तपः ॥ (९।२)

इन्द्रियाणीह रक्षन्ति धनधान्याभिगुप्तये । (१०।१)

तस्माद् अर्थे च धर्मे च तपो नानशनात् परम् ॥ (१०।२)

ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगसत्तमाः । (११।१)

यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ (११।२)

तपःपरायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते । (१२।१)

इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं चाप्यवाप्नुवन् ॥ (१२।२)

इमानीष्टविभागानि फलानि तपसा सदा । (१३।१)

तपसा शक्यते प्राप्तुं देवत्वम् अपि निश्चयात् ॥ (१३।२)