धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

संप्रमृद्य महत् सैन्यं यान्तं शैनेयम् अर्जुनम् । (१।२)

निर्ह्रीका मम ते पुत्राः किम् अकुर्वत संजय ॥ (१।३)

कथं चैषां तथा युद्धे धृतिर् आसीन्मुमूर्षताम् । (२।१)

शैनेयचरितं दृष्ट्वा सदृशं सव्यसाचिनः ॥ (२।२)

किं नु वक्ष्यन्ति ते क्षात्रं सैन्यमध्ये पराजिताः । (३।१)

कथं च सात्यकिर् युद्धे व्यतिक्रान्तो महायशाः ॥ (३।२)

कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय । (४।१)

शैनेयो ऽभिययौ युद्धे तन्ममाचक्ष्व तत्त्वतः ॥ (४।२)

अत्यद्भुतम् इदं तात त्वत्सकाशाच्छृणोम्यहम् । (५।१)

एकस्य बहुभिर् युद्धं शत्रुभिर् वै महारथैः ॥ (५।२)

विपरीतम् अहं मन्ये मन्दभाग्यान् सुतान् प्रति । (६।१)

यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महात्मना ॥ (६।२)

एकस्य हि न पर्याप्तं मत्सैन्यं तस्य संजय । (७।१)

क्रुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवाः ॥ (७।२)

निर्जित्य समरे द्रोणं कृतिनं युद्धदुर्मदम् । (८।१)

यथा पशुगणान् सिंहस्तद्वद्धन्ता सुतान्मम ॥ (८।२)

कृतवर्मादिभिः शूरैर् यत्तैर् बहुभिर् आहवे । (९।१)

युयुधानो न शकितो हन्तुं यः पुरुषर्षभः ॥ (९।२)

नैतद् ईदृशकं युद्धं कृतवांस्तत्र फल्गुनः । (१०।१)

यादृशं कृतवान् युद्धं शिनेर् नप्ता महायशाः ॥ (१०।२)

संजय उवाच । (११।१)

तव दुर्मन्त्रिते राजन् दुर्योधनकृतेन च । (११।२)

शृणुष्वावहितो भूत्वा यत् ते वक्ष्यामि भारत ॥ (११।३)

ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान्मिथः । (१२।१)

परां युद्धे मतिं कृत्वा पुत्रस्य तव शासनात् ॥ (१२।२)

त्रीणि सादिसहस्राणि दुर्योधनपुरोगमाः । (१३।१)

शकाः काम्बोजबाह्लीका यवनाः पारदास्तथा ॥ (१३।२)

कुणिन्दास्तङ्गणाम्बष्ठाः पैशाचाश्च समन्दराः । (१४।१)

अभ्यद्रवन्त शैनेयं शलभाः पावकं यथा ॥ (१४।२)

युक्ताश्च पार्वतीयानां रथाः पाषाणयोधिनाम् । (१५।१)

शूराः पञ्चशता राजञ् शैनेयं समुपाद्रवन् ॥ (१५।२)

ततो रथसहस्रेण महारथशतेन च । (१६।१)

द्विरदानां सहस्रेण द्विसाहस्रैश्च वाजिभिः ॥ (१६।२)

शरवर्षाणि मुञ्चन्तो विविधानि महारथाः । (१७।१)

अभ्यद्रवन्त शैनेयम् असंख्येयाश्च पत्तयः ॥ (१७।२)

तांश्च संचोदयन् सर्वान् घ्नतैनम् इति भारत । (१८।१)

दुःशासनो महाराज सात्यकिं पर्यवारयत् ॥ (१८।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम शैनेयचरितं महत् । (१९।१)

यद् एको बहुभिः सार्धम् असंभ्रान्तम् अयुध्यत ॥ (१९।२)

अवधीच्च रथानीकं द्विरदानां च तद् बलम् । (२०।१)

सादिनश्चैव तान् सर्वान् दस्यून् अपि च सर्वशः ॥ (२०।२)

तत्र चक्रैर् विमथितैर् भग्नैश्च परमायुधैः । (२१।१)

अक्षैश्च बहुधा भग्नैर् ईषादण्डकबन्धुरैः ॥ (२१।२)

कूबरैर् मथितैश्चापि ध्वजैश्चापि निपातितैः । (२२।१)

वर्मभिश्चामरैश्चैव व्यवकीर्णा वसुंधरा ॥ (२२।२)

स्रग्भिर् आभरणैर् वस्त्रैर् अनुकर्षैश्च मारिष । (२३।१)

संछन्ना वसुधा तत्र द्यौर् ग्रहैर् इव भारत ॥ (२३।२)

गिरिरूपधराश् चापि पतिताः कुञ्जरोत्तमाः । (२४।१)

अञ्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत । (२४।२)

सुप्रतीककुले जाता महापद्मकुले तथा ॥ (२४।३)

ऐरावणकुले चैव तथान्येषु कुलेषु च । (२५।१)

जाता दन्तिवरा राजञ् शेरते बहवो हताः ॥ (२५।२)

वनायुजान् पार्वतीयान् काम्बोजारट्टबाह्लिकान् । (२६।१)

तथा हयवरान् राजन्निजघ्ने तत्र सात्यकिः ॥ (२६।२)

नानादेशसमुत्थांश्च नानाजात्यांश्च पत्तिनः । (२७।१)

निजघ्ने तत्र शैनेयः शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (२७।२)

तेषु प्रकाल्यमानेषु दस्यून् दुःशासनो ऽब्रवीत् । (२८।१)

निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥ (२८।२)

तांश्चापि सर्वान् सम्प्रेक्ष्य पुत्रो दुःशासनस्तव । (२९।१)

पाषाणयोधिनः शूरान् पार्वतीयान् अचोदयत् ॥ (२९।२)

अश्मयुद्धेषु कुशला नैतज्जानाति सात्यकिः । (३०।१)

अश्मयुद्धम् अजानन्तं घ्नतैनं युद्धकामुकम् ॥ (३०।२)

तथैव कुरवः सर्वे नाश्मयुद्धविशारदाः । (३१।१)

अभिद्रवत मा भैष्ट न वः प्राप्स्यति सात्यकिः ॥ (३१।२)

ततो गजशिशुप्रख्यैर् उपलैः शैलवासिनः । (३२।१)

उद्यतैर् युयुधानस्य स्थिता मरणकाङ्क्षिणः ॥ (३२।२)

क्षेपणीयैस्तथाप्यन्ये सात्वतस्य वधैषिणः । (३३।१)

चोदितास्तव पुत्रेण रुरुधुः सर्वतोदिशम् ॥ (३३।२)

तेषाम् आपतताम् एव शिलायुद्धं चिकीर्षताम् । (३४।१)

सात्यकिः प्रतिसंधाय त्रिंशतं प्राहिणोच्छरान् ॥ (३४।२)

ताम् अश्मवृष्टिं तुमुलां पार्वतीयैः समीरिताम् । (३५।१)

बिभेदोरगसंकाशैर् नाराचैः शिनिपुंगवः ॥ (३५।२)

तैर् अश्मचूर्णैर् दीप्यद्भिः खद्योतानाम् इव व्रजैः । (३६।१)

प्रायः सैन्यान्यवध्यन्त हाहाभूतानि मारिष ॥ (३६।२)

ततः पञ्चशताः शूराः समुद्यतमहाशिलाः । (३७।१)

निकृत्तबाहवो राजन्निपेतुर् धरणीतले ॥ (३७।२)

पाषाणयोधिनः शूरान् यतमानान् अवस्थितान् । (३८।१)

अवधीद् बहुसाहस्रांस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (३८।२)

ततः पुनर् बस्तमुखैर् अश्मवृष्टिं समन्ततः । (३९।१)

अयोहस्तैः शूलहस्तैर् दरदैः खशतङ्गणैः ॥ (३९।२)

अम्बष्ठैश्च कुणिन्दैश्च क्षिप्तां क्षिप्तां स सात्यकिः । (४०।१)

नाराचैः प्रतिविव्याध प्रेक्षमाणो महाबलः ॥ (४०।२)

अद्रीणां भिद्यमानानाम् अन्तरिक्षे शितैः शरैः । (४१।१)

शब्देन प्राद्रवन् राजन् गजाश्वरथपत्तयः ॥ (४१।२)

अश्मचूर्णैः समाकीर्णा मनुष्याश्च वयांसि च । (४२।१)

नाशक्नुवन्न् अवस्थातुं भ्रमरैर् इव दंशिताः ॥ (४२।२)

हतशिष्टा विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डिकाः । (४३।१)

कुञ्जराः संन्यवर्तन्त युयुधानरथं प्रति ॥ (४३।२)

ततः शब्दः समभवत् तव सैन्यस्य मारिष । (४४।१)

माधवेनार्द्यमानस्य सागरस्येव दारुणः ॥ (४४।२)

तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा द्रोणो यन्तारम् अब्रवीत् । (४५।१)

एष सूत रणे क्रुद्धः सात्वतानां महारथः ॥ (४५।२)

दारयन् बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत् । (४६।१)

यत्रैष शब्दस्तुमुलस्तत्र सूत रथं नय ॥ (४६।२)

पाषाणयोधिभिर् नूनं युयुधानः समागतः । (४७।१)

तथा हि रथिनः सर्वे ह्रियन्ते विद्रुतैर् हयैः ॥ (४७।२)

विशस्त्रकवचा रुग्णास्तत्र तत्र पतन्ति च । (४८।१)

न शक्नुवन्ति यन्तारः संयन्तुं तुमुले हयान् ॥ (४८।२)

इत्येवं ब्रुवतो राजन् भारद्वाजस्य धीमतः । (४९।१)

प्रत्युवाच ततो यन्ता द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ (४९।२)

आयुष्मन् द्रवते सैन्यं कौरवेयं समन्ततः । (५०।१)

पश्य योधान् रणे भिन्नान् धावमानांस्ततस्ततः ॥ (५०।२)

एते च सहिताः शूराः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । (५१।१)

त्वाम् एव हि जिघांसन्तः प्राद्रवन्ति समन्ततः ॥ (५१।२)

अत्र कार्यं समाधत्स्व प्राप्तकालम् अरिंदम । (५२।१)

स्थाने वा गमने वापि दूरं यातश्च सात्यकिः ॥ (५२।२)

तथैवं वदतस्तस्य भारद्वाजस्य मारिष । (५३।१)

प्रत्यदृश्यत शैनेयो निघ्नन् बहुविधान् रथान् ॥ (५३।२)

ते वध्यमानाः समरे युयुधानेन तावकाः । (५४।१)

युयुधानरथं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्रुवुः ॥ (५४।२)

यैस्तु दुःशासनः सार्धं रथैः पूर्वं न्यवर्तत । (५५।१)

ते भीतास्त्वभ्यधावन्त सर्वे द्रोणरथं प्रति ॥ (५५।२)