संजय उवाच । (१।१)

उत्तरेषु तु कौरव्य द्वीपेषु श्रूयते कथा । (१।२)

यथाश्रुतं महाराज ब्रुवतस्तन्निबोध मे ॥ (१।३)

घृततोयः समुद्रो ऽत्र दधिमण्डोदको ऽपरः । (२।१)

सुरोदः सागरश्चैव तथान्यो घर्मसागरः ॥ (२।२)

परस्परेण द्विगुणाः सर्वे द्वीपा नराधिप । (३।१)

सर्वतश्च महाराज पर्वतैः परिवारिताः ॥ (३।२)

गौरस्तु मध्यमे द्वीपे गिरिर् मानःशिलो महान् । (४।१)

पर्वतः पश्चिमः कृष्णो नारायणनिभो नृप ॥ (४।२)

तत्र रत्नानि दिव्यानि स्वयं रक्षति केशवः । (५।१)

प्रजापतिम् उपासीनः प्रजानां विदधे सुखम् ॥ (५।२)

कुशद्वीपे कुशस्तम्बो मध्ये जनपदस्य ह । (६।१)

सम्पूज्यते शल्मलिश्च द्वीपे शाल्मलिके नृप ॥ (६।२)

क्रौञ्चद्वीपे महाक्रौञ्चो गिरी रत्नचयाकरः । (७।१)

सम्पूज्यते महाराज चातुर्वर्ण्येन नित्यदा ॥ (७।२)

गोमन्दः पर्वतो राजन् सुमहान् सर्वधातुमान् । (८।१)

यत्र नित्यं निवसति श्रीमान् कमललोचनः । (८।२)

मोक्षिभिः संस्तुतो नित्यं प्रभुर् नारायणो हरिः ॥ (८।३)

कुशद्वीपे तु राजेन्द्र पर्वतो विद्रुमैश्चितः । (९।१)

सुधामा नाम दुर्धर्षो द्वितीयो हेमपर्वतः ॥ (९।२)

द्युतिमान्नाम कौरव्य तृतीयः कुमुदो गिरिः । (१०।१)

चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ॥ (१०।२)

षष्ठो हरिगिरिर् नाम षड् एते पर्वतोत्तमाः । (११।१)

तेषाम् अन्तरविष्कम्भो द्विगुणः प्रविभागशः ॥ (११।२)

औद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम् । (१२।१)

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं पालनं स्मृतम् ॥ (१२।२)

धृतिमत् पञ्चमं वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम् । (१३।१)

सप्तमं कापिलं वर्षं सप्तैते वर्षपुञ्जकाः ॥ (१३।२)

एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजाश्च जगतीश्वर । (१४।१)

विहरन्ति रमन्ते च न तेषु म्रियते जनः ॥ (१४।२)

न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छजात्यो ऽपि वा नृप । (१५।१)

गौरप्रायो जनः सर्वः सुकुमारश्च पार्थिव ॥ (१५।२)

अवशिष्टेषु वर्षेषु वक्ष्यामि मनुजेश्वर । (१६।१)

यथाश्रुतं महाराज तद् अव्यग्रमनाः शृणु ॥ (१६।२)

क्रौञ्चद्वीपे महाराज क्रौञ्चो नाम महागिरिः । (१७।१)

क्रौञ्चात् परो वामनको वामनाद् अन्धकारकः ॥ (१७।२)

अन्धकारात् परो राजन्मैनाकः पर्वतोत्तमः । (१८।१)

मैनाकात् परतो राजन् गोविन्दो गिरिर् उत्तमः ॥ (१८।२)

गोविन्दात् तु परो राजन्निबिडो नाम पर्वतः । (१९।१)

परस्तु द्विगुणस्तेषां विष्कम्भो वंशवर्धन ॥ (१९।२)

देशांस्तत्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु । (२०।१)

क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः ॥ (२०।२)

मनोनुगात् परश्चोष्णो देशः कुरुकुलोद्वह । (२१।१)

उष्णात् परः प्रावरकः प्रावराद् अन्धकारकः ॥ (२१।२)

अन्धकारकदेशात् तु मुनिदेशः परः स्मृतः । (२२।१)

मुनिदेशात् परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ॥ (२२।२)

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रायो जनाधिप । (२३।१)

एते देशा महाराज देवगन्धर्वसेविताः ॥ (२३।२)

पुष्करे पुष्करो नाम पर्वतो मणिरत्नमान् । (२४।१)

तत्र नित्यं निवसति स्वयं देवः प्रजापतिः ॥ (२४।२)

तं पर्युपासते नित्यं देवाः सर्वे महर्षिभिः । (२५।१)

वाग्भिर् मनोऽनुकूलाभिः पूजयन्तो जनाधिप ॥ (२५।२)

जम्बूद्वीपात् प्रवर्तन्ते रत्नानि विविधान्युत । (२६।१)

द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां कुरुनन्दन ॥ (२६।२)

विप्राणां ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च । (२७।१)

आरोग्यायुःप्रमाणाभ्यां द्विगुणं द्विगुणं ततः ॥ (२७।२)

एको जनपदो राजन् द्वीपेष्वेतेषु भारत । (२८।१)

उक्ता जनपदा येषु धर्मश्चैकः प्रदृश्यते ॥ (२८।२)

ईश्वरो दण्डम् उद्यम्य स्वयम् एव प्रजापतिः । (२९।१)

द्वीपान् एतान्महाराज रक्षंस्तिष्ठति नित्यदा ॥ (२९।२)

स राजा स शिवो राजन् स पिता स पितामहः । (३०।१)

गोपायति नरश्रेष्ठ प्रजाः सजडपण्डिताः ॥ (३०।२)

भोजनं चात्र कौरव्य प्रजाः स्वयम् उपस्थितम् । (३१।१)

सिद्धम् एव महाराज भुञ्जते तत्र नित्यदा ॥ (३१।२)

ततः परं समा नाम दृश्यते लोकसंस्थितिः । (३२।१)

चतुरश्रा महाराज त्रयस्त्रिंशत् तु मण्डलम् ॥ (३२।२)

तत्र तिष्ठन्ति कौरव्य चत्वारो लोकसंमताः । (३३।१)

दिग्गजा भरतश्रेष्ठ वामनैरावतादयः । (३३।२)

सुप्रतीकस्तथा राजन् प्रभिन्नकरटामुखः ॥ (३३।३)

तस्याहं परिमाणं तु न संख्यातुम् इहोत्सहे । (३४।१)

असंख्यातः स नित्यं हि तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्तथा ॥ (३४।२)

तत्र वै वायवो वान्ति दिग्भ्यः सर्वाभ्य एव च । (३५।१)

असंबाधा महाराज तान्निगृह्णन्ति ते गजाः ॥ (३५।२)

पुष्करैः पद्मसंकाशैर् वर्ष्मवद्भिर् महाप्रभैः । (३६।१)

ते शनैः पुनर् एवाशु वायून्मुञ्चन्ति नित्यशः ॥ (३६।२)

श्वसद्भिर् मुच्यमानास्तु दिग्गजैर् इह मारुताः । (३७।१)

आगच्छन्ति महाराज ततस्तिष्ठन्ति वै प्रजाः ॥ (३७।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (३८।१)

परो वै विस्तरो ऽत्यर्थं त्वया संजय कीर्तितः । (३८।२)

दर्शितं द्वीपसंस्थानम् उत्तरं ब्रूहि संजय ॥ (३८।३)

संजय उवाच । (३९।१)

उक्ता द्वीपा महाराज ग्रहान्मे शृणु तत्त्वतः । (३९।२)

स्वर्भानुः कौरवश्रेष्ठ यावद् एष प्रभावतः ॥ (३९।३)

परिमण्डलो महाराज स्वर्भानुः श्रूयते ग्रहः । (४०।१)

योजनानां सहस्राणि विष्कम्भो द्वादशास्य वै ॥ (४०।२)

परिणाहेन षट्त्रिंशद् विपुलत्वेन चानघ । (४१।१)

षष्टिम् आहुः शतान्यस्य बुधाः पौराणिकास्तथा ॥ (४१।२)

चन्द्रमास्तु सहस्राणि राजन्न् एकादश स्मृतः । (४२।१)

विष्कम्भेण कुरुश्रेष्ठ त्रयस्त्रिंशत् तु मण्डलम् । (४२।२)

एकोनषष्टिर् वैपुल्याच्छीतरश्मेर् महात्मनः ॥ (४२।३)

सूर्यस्त्वष्टौ सहस्राणि द्वे चान्ये कुरुनन्दन । (४३।१)

विष्कम्भेण ततो राजन्मण्डलं त्रिंशतं समम् ॥ (४३।२)

अष्टपञ्चाशतं राजन् विपुलत्वेन चानघ । (४४।१)

श्रूयते परमोदारः पतंगो ऽसौ विभावसुः । (४४।२)

एतत् प्रमाणम् अर्कस्य निर्दिष्टम् इह भारत ॥ (४४।३)

स राहुश्छादयत्येतौ यथाकालं महत्तया । (४५।१)

चन्द्रादित्यौ महाराज संक्षेपो ऽयम् उदाहृतः ॥ (४५।२)

इत्येतत् ते महाराज पृच्छतः शास्त्रचक्षुषा । (४६।१)

सर्वम् उक्तं यथातत्त्वं तस्माच्छमम् अवाप्नुहि ॥ (४६।२)

यथादृष्टं मया प्रोक्तं सनिर्याणम् इदं जगत् । (४७।१)

तस्माद् आश्वस कौरव्य पुत्रं दुर्योधनं प्रति ॥ (४७।२)

श्रुत्वेदं भरतश्रेष्ठ भूमिपर्व मनोनुगम् । (४८।१)

श्रीमान् भवति राजन्यः सिद्धार्थः साधुसंमतः । (४८।२)

आयुर् बलं च वीर्यं च तस्य तेजश्च वर्धते ॥ (४८।३)

यः शृणोति महीपाल पर्वणीदं यतव्रतः । (४९।१)

प्रीयन्ते पितरस्तस्य तथैव च पितामहाः ॥ (४९।२)

इदं तु भारतं वर्षं यत्र वर्तामहे वयम् । (५०।१)

पूर्वं प्रवर्तते पुण्यं तत् सर्वं श्रुतवान् असि ॥ (५०।२)