MBh, 3, 75
Select a line for its word-by-word analysis.
मया हि देवान् उत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ॥ (१।३)
mayā hi devān utsṛjya vṛtastvaṃ niṣadhādhipa ||
ततस् त्वां ब्राह्मणो विद्वान् पर्णादो नाम पार्थिव । (३।१)
tatas tvāṃ brāhmaṇo vidvān parṇādo nāma pārthiva |
तेन वाक्ये हृते सम्यक् प्रतिवाक्ये तथाहृते । (४।१)
tena vākye hṛte samyak prativākye tathāhṛte |
त्वाम् ऋते न हि लोके ऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते । (५।१)
tvām ṛte na hi loke 'nya ekāhnā pṛthivīpate |
एष मुञ्चतु मे प्राणान् यदि पापं चराम्यहम् ॥ (७।२)
eṣa muñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmyaham ||
स विमुञ्चतु मे प्राणान् यदि पापं चराम्यहम् ॥ (८।२)
sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmyaham ||
चन्द्रमाः सर्वभूतानाम् अन्तश् चरति साक्षिवत् । (९।१)
candramāḥ sarvabhūtānām antaś carati sākṣivat |
स विमुञ्चतु मे प्राणान् यदि पापं चराम्यहम् ॥ (९।२)
sa vimuñcatu me prāṇān yadi pāpaṃ carāmyaham ||
एते देवास् त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै । (१०।१)
ete devās trayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai |
विब्रुवन्तु यथासत्यम् एते वाद्य त्यजन्तु माम् ॥ (१०।२)
vibruvantu yathāsatyam ete vādya tyajantu mām ||
राजञ्शीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः । (१२।१)
rājañśīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ |
साक्षिणो रक्षिणश् चास्या वयं त्रीन् परिवत्सरान् ॥ (१२।२)
sākṣiṇo rakṣiṇaś cāsyā vayaṃ trīn parivatsarān ||
उपायो विहितश् चायं त्वदर्थम् अतुलो ऽनया । (१३।१)
upāyo vihitaś cāyaṃ tvadartham atulo 'nayā |
न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वद् ऋते ऽन्यः पुमान् इह ॥ (१३।२)
na hyekāhnā śataṃ gantā tvad ṛte 'nyaḥ pumān iha ||
उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते । (१४।१)
upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate |
नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया ॥ (१४।२)
nātra śaṅkā tvayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā ||
तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह । (१५।१)
tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha |
तद् अद्भुततमं दृष्ट्वा नलो राजाथ भारत । (१६।१)
tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā nalo rājātha bhārata |
दमयन्त्यां विशङ्कां तां व्यपाकर्षद् अरिंदमः ॥ (१६।२)
damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāṃ vyapākarṣad ariṃdamaḥ ||
ततस् तद् वस्त्रम् अरजः प्रावृणोद् वसुधाधिपः । (१७।१)
tatas tad vastram arajaḥ prāvṛṇod vasudhādhipaḥ |
संस्मृत्य नागराजानं ततो लेभे वपुः स्वकम् ॥ (१७।२)
saṃsmṛtya nāgarājānaṃ tato lebhe vapuḥ svakam ||
स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा । (१८।१)
svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā |
प्राक्रोशद् उच्चैर् आलिङ्ग्य पुण्यश्लोकम् अनिन्दिता ॥ (१८।२)
prākrośad uccair āliṅgya puṇyaślokam aninditā ||
भैमीम् अपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा । (१९।१)
bhaimīm api nalo rājā bhrājamāno yathā purā |
सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत् प्रत्यनन्दत ॥ (१९।२)
sasvaje svasutau cāpi yathāvat pratyanandata ||
ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्त्रं तस्य शुभानना । (२०।१)
tataḥ svorasi vinyasya vaktraṃ tasya śubhānanā |
तथैव मलदिग्धाङ्गी परिष्वज्य शुचिस्मिता । (२१।१)
tathaiva maladigdhāṅgī pariṣvajya śucismitā |
सुचिरं पुरुषव्याघ्रं तस्थौ साश्रुपरिप्लुता ॥ (२१।२)
suciraṃ puruṣavyāghraṃ tasthau sāśrupariplutā ||
ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च । (२२।१)
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca |
भीमायाकथयत् प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप ॥ (२२।२)
bhīmāyākathayat prītyā vaidarbhyā jananī nṛpa ||
ततो ऽब्रवीन् महाराजः कृतशौचम् अहं नलम् । (२३।१)
tato 'bravīn mahārājaḥ kṛtaśaucam ahaṃ nalam |
दमयन्त्या सहोपेतं काल्यं द्रष्टा सुखोषितम् ॥ (२३।२)
damayantyā sahopetaṃ kālyaṃ draṣṭā sukhoṣitam ||
ततस् तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् । (२४।१)
tatas tau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam |
स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया । (२५।१)
sa caturthe tato varṣe saṃgamya saha bhāryayā |
सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान् परमां मुदम् ॥ (२५।२)
sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavān paramāṃ mudam ||
दमयन्त्यपि भर्तारम् अवाप्याप्यायिता भृशम् । (२६।१)
damayantyapi bhartāram avāpyāpyāyitā bhṛśam |
सैवं समेत्य व्यपनीततन्द्री शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा । (२७।१)
saivaṃ sametya vyapanītatandrī śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā |
रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिर् इवोदितेन ॥ (२७।२)
rarāja bhaimī samavāptakāmā śītāṃśunā rātrir ivoditena ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.