सूत उवाच । (१।१)

ततो ऽभ्रशिखराकारैर् गिरिशृङ्गैर् अलंकृतम् । (१।२)

मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमावृतम् ॥ (१।३)

नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम् । (२।१)

किंनरैर् अप्सरोभिश्च देवैर् अपि च सेवितम् ॥ (२।२)

एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम् । (३।१)

अधो भूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम् ॥ (३।२)

तम् उद्धर्तुं न शक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा । (४।१)

विष्णुम् आसीनम् अभ्येत्य ब्रह्माणं चेदम् अब्रुवन् ॥ (४।२)

भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम् । (५।१)

मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः ॥ (५।२)

तथेति चाब्रवीद् विष्णुर् ब्रह्मणा सह भार्गव । (६।१)

अचोदयद् अमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचनः । (६।२)

ततो ऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः । (६।३)

नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन् कर्मणि वीर्यवान् ॥ (६।४)

अथ पर्वतराजानं तम् अनन्तो महाबलः । (७।१)

उज्जहार बलाद् ब्रह्मन् सवनं सवनौकसम् । (७।२)

लीलया [॥। औ६ ज़ेइछेन्झ्] मधुसूदनः । (७।३)

सिद्धर्षिसेवितं दिव्यम् ॥ (७।४)

ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रम् उपतस्थिरे । (८।१)

तम् ऊचुर् अमृतार्थाय निर्मथिष्यामहे जलम् ॥ (८।२)

अपाम्पतिर् अथोवाच ममाप्यंशो भवेत् ततः । (९।१)

सोढास्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणाद् इति ॥ (९।२)

ऊचुश्च कूर्मराजानम् अकूपारं सुरासुराः । (१०।१)

गिरेर् अधिष्ठानम् अस्य भवान् भवितुम् अर्हति ॥ (१०।२)

कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठम् अस्य समर्पितम् । (११।१)

तस्य शैलस्य चाग्रं वै यन्त्रेणेन्द्रो ऽभ्यपीडयत् ॥ (११।२)

मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रं च वासुकिम् । (१२।१)

देवा मथितुम् आरब्धाः समुद्रं निधिम् अम्भसाम् । (१२।२)

अमृतार्थिनस्ततो ब्रह्मन् सहिता दैत्यदानवाः ॥ (१२।३)

एकम् अन्तम् उपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः । (१३।१)

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः । (१३।२)

वासुकेर् अग्रम् आश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः ॥ (१३।३)

अनन्तो भगवान् देवो यतो नारायणस्ततः । (१४।१)

शिर उद्यम्य नागस्य पुनः पुनर् अवाक्षिपत् ॥ (१४।२)

वासुकेर् अथ नागस्य सहसाक्षिप्यतः सुरैः । (१५।१)

सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुर् असकृन् मुखात् । (१५।२)

सूतः । (१५।३)

वासुकेर् मथ्यमानस्य निःसृतेन विषेण च । (१५।४)

अभवन् मिश्रितं तोयं तदा भार्गवनन्दन । (१५।५)

मथनान् मन्दरेणाथ देवदानवबाहुभिः । (१५।६)

विषं तीक्ष्णं समुद्भूतं हालाहलम् इति श्रुतम् । (१५।७)

देवाश्च दानवाश्चैव दग्धास्तेन विषेण ह । (१५।८)

अपाक्रामंस्ततो भीता विषादम् अगमंस्तदा । (१५।९)

ब्रह्माणम् अब्रुवन् देवाः समेत्य मुनिपुंगवैः । (१५।१०)

मथ्यमाने ऽमृते जातं विषं कालानलप्रभम् । (१५।११)

तेनैव तापिता लोकास्तस्य प्रतिकुरुष्व ह । (१५।१२)

एवम् उक्तस्तदा ब्रह्मा दध्यौ लोकेश्वरं हरम् । (१५।१३)

त्र्यक्षं त्रिशूलिनं रुद्रं देवदेवम् उमापतिम् । (१५।१४)

तदाथ चिन्तितो देवस्तज्ज्ञात्वा द्रुतम् आययौ । (१५।१५)

तस्याथ देवस्तत् सर्वम् आचचक्षे प्रजापतिः । (१५।१६)

तच्छ्रुत्वा देवदेवेशो लोकस्यास्य हितेप्सया । (१५।१७)

अपिबत् तद् विषं रुद्रः कालानलसमप्रभम् । (१५।१८)

कण्ठे स्थापितवान् देवो लोकानां हितकाम्यया । (१५।१९)

यस्मात् तु नीलता कण्ठे नीलकण्ठस्ततः स्मृतः । (१५।२०)

पीतमात्रे विषे तत्र रुद्रेणामिततेजसा । (१५।२१)

देवाः प्रीताः पुनर् जग्मुश्चक्रुर् वै कर्म तत् तथा । (१५।२२)

मथ्यमाने ऽमृतस्यार्थे भूयो वै देवदानवैः ॥ (१५।२३)

ते धूमसंघाः सम्भूता मेघसंघाः सविद्युतः । (१६।१)

अभ्यवर्षन् सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान् ॥ (१६।२)

तस्माच्च गिरिकूटाग्रात् प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः । (१७।१)

सुरासुरगणान् माल्यैः सर्वतः समवाकिरन् ॥ (१७।२)

बभूवात्र महाघोषो महामेघरवोपमः । (१८।१)

उदधेर् मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः ॥ (१८।२)

तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा । (१९।१)

विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि ॥ (१९।२)

वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः । (२०।१)

पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत् ॥ (२०।२)

तस्मिंश्च भ्राम्यमाणे ऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम् । (२१।१)

न्यपतन् पतगोपेताः पर्वताग्रान् महाद्रुमाः ॥ (२१।२)

तेषां संघर्षजश्चाग्निर् अर्चिर्भिः प्रज्वलन् मुहुः । (२२।१)

विद्युद्भिर् इव नीलाभ्रम् आवृणोन् मन्दरं गिरिम् ॥ (२२।२)

ददाह कुञ्जरांश्चैव सिंहांश्चैव विनिःसृतान् । (२३।१)

विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च ॥ (२३।२)

तम् अग्निम् अमरश्रेष्ठः प्रदहन्तं ततस्ततः । (२४।१)

वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वतः ॥ (२४।२)

ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि । (२५।१)

महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः ॥ (२५।२)

तेषाम् अमृतवीर्याणां रसानां पयसैव च । (२६।१)

अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात् ॥ (२६।२)

अथ तस्य समुद्रस्य तज्जातम् उदकं पयः । (२७।१)

रसोत्तमैर् विमिश्रं च ततः क्षीराद् अभूद् घृतम् । (२७।२)

एतस्मिन्नन्तरे जातं वासुकेर् मुखनिःस्रवात् । (२७।३)

कालकूटं विषं घोरं सर्वसत्त्वभयंकरम् । (२७।४)

तस्मिन् समुत्थिते घोरे विषे कालानलप्रभे । (२७।५)

संत्रस्तासुरदेवौघा दिशः सर्वाः प्रपेदिरे । (२७।६)

येन विष्णुः कृतः कृष्णो विषेण महता तदा । (२७।७)

यत्र हाहाकृतं सर्वं जगद् आसीच्चराचरम् । (२७।८)

ततस्तु ब्रह्मणो वाक्याद् देवदेवो महेश्वरः । (२७।९)

अपिबत् तद् विषं घोरं प्रत्यक्षं दैवतेषु वै । (२७।१०)

तस्मिन् विषे पीयमाने हरेणामिततेजसा । (२७।११)

विस्मयं परमं जग्मुर् देवाश्च मुनिदानवाः । (२७।१२)

ततः कण्ठम् अनुप्राप्तं विषं दृष्ट्वा हरस्य च । (२७।१३)

ब्रह्मा प्रोवाच देवेशं कण्ठे धारय वै प्रभो । (२७।१४)

स्वयंभुवचनाच्छंभुर् दधार विषम् उत्तमम् । (२७।१५)

कण्ठे हालाहलं घोरं नीलकण्ठस्ततः स्मृतः ॥ (२७।१६)

ततो ब्रह्माणम् आसीनं देवा वरदम् अब्रुवन् । (२८।१)

श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन् नोद्भवत्यमृतं च तत् ॥ (२८।२)

ऋते नारायणं देवं दैत्या नागोत्तमास्तथा । (२९।१)

चिरारब्धम् इदं चापि सागरस्यापि मन्थनम् । (२९।२)

ग्लानिर् अस्मान् समाविष्टा न चात्रामृतम् उत्थितम् । (२९।३)

देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ (२९।४)

ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनम् अब्रवीत् । (३०।१)

विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवान् अत्र परायणम् ॥ (३०।२)

विष्णुर् उवाच । (३१।१)

बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद् ये समास्थिताः । (३१।२)

क्षोभ्यतां कलशः सर्वैर् मन्दरः परिवर्त्यताम् ॥ (३१।३)

सूत उवाच । (३२।१)

नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः । (३२।२)

तत् पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशम् आकुलम् । (३२।३)

तत्र पूर्वं विषं जातं तद् ब्रह्मवचनाच्छिवः । (३२।४)

प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ततो ज्येष्ठा समुत्थिता । (३२।५)

कृष्णरूपधरा देवी सर्वाभरणभूषिता ॥ (३२।६)

ततः शतसहस्रांशुः समान इव सागरात् । (३३।१)

प्रसन्नभाः समुत्पन्नः सोमः शीतांशुर् उज्ज्वलः ॥ (३३।२)

श्रीर् अनन्तरम् उत्पन्ना घृतात् पाण्डुरवासिनी । (३४।१)

सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा ॥ (३४।२)

कौस्तुभश्च मणिर् दिव्य उत्पन्नो ऽमृतसंभवः । (३५।१)

मरीचिविकचः श्रीमान् नारायणौरोगतः । (३५।२)

पारिजातश्च तत्रैव सुरभिश्च महामुने । (३५।३)

जज्ञाते तौ तदा ब्रह्मन् सर्वकामफलप्रदौ । (३५।४)

ततो जज्ञे महाभाग चतुर्दन्तो महागजः ॥ (३५।५)

श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः । (३६।१)

अतः परं महाकायश्चतुर्दंष्ट्रो महोत्कटः । (३६।२)

ऐरावणस्तु नागेन्द्र उत्थितो ऽमृतसंभवः । (३६।३)

विषं ज्येष्ठा च सोमश्च श्रीः सुरा तुरगस्तथा । (३६।४)

कौस्तुभश्चाप्सराश्चैव ऐरावतमहागजः । (३६।५)

कपिला कामवृक्षश्च कौस्तुभश्चाप्सरोगणाः । (३६।६)

ऐरावतः स वै नागो नागानां प्रवरः शुभः । (३६।७)

श्वेतैर् दन्तैश्चतुर्भिस्तु महाकायस्ततः परम् । (३६।८)

ऐरावणो महानागो ऽभवद् वज्रभृता धृतः । (३६।९)

अतिनिर्मथनाद् एव कालकूटस्ततः परः । (३६।१०)

जगद् आवृत्य सहसा सधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन् । (३६।११)

त्रैलोक्यं मोहितं यस्य गन्धम् आघ्राय तद् विषम् । (३६।१२)

दधार भगवान् कण्ठे मन्त्रमूर्तिर् महेश्वरः । (३६।१३)

तदा प्रभृति देवस्तु नीलकण्ठ इति श्रुतिः । (३६।१४)

एतस्मिन्न् अन्तरे दैत्या देवान् निर्जित्य कृत्स्नशः । (३६।१५)

जगृहुर् अमृतं दिव्यं देवा विमनसो ऽभवन् । (३६।१६)

प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ब्रह्मणो वचनाच्छिवः । (३६।१७)

एतत् तद् अद्भुतं दृष्ट्वा निराशा दानवाः स्थिताः । (३६।१८)

अमृतार्थे च लक्ष्म्यर्थे महान्तं वैरम् आश्रिताः । (३६।१९)

यतो देवास्ततो जग्मुर् आदित्यपथम् आश्रिताः । (३६।२०)

भ्रममाणस्य तु गिरेर् मन्दरस्य तु विप्रुषः । (३६।२१)

तेष्वष्टाप्सरसो जज्ञे षष्टिः कोट्यो वराङ्गनाः । (३६।२२)

अजरामराश्चारुरूपाः पीनश्रोणिपयोधराः । (३६।२३)

यासां संदर्शनान् मर्त्यः उन्मत्तक इवाभवत् ॥ (३६।२४)

धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मान् उदतिष्ठत । (३७।१)

श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रद् अमृतं यत्र तिष्ठति ॥ (३७।२)

एतद् अत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः । (३८।१)

अमृतार्थे महान् नादो ममेदम् इति जल्पताम् ॥ (३८।२)

ततो नारायणो मायाम् आस्थितो मोहिनीं प्रभुः । (३९।१)

स्त्रीरूपम् अद्भुतं कृत्वा दानवान् अभिसंश्रितः ॥ (३९।२)

ततस्तद् अमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः । (४०।१)

स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः । (४०।२)

सा तु नारायणी माया धारयन्ती कमण्डलुम् । (४०।३)

आस्यमानेषु दैत्येषु पङ्क्त्या च प्रति दानवैः । (४०।४)

देवान् अपाययद् देवी न दैत्यांस्ते च चुक्रुशुः ॥ (४०।५)