जनमेजय उवाच । (१।१)

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदारण्यकम् एव च । (१।२)

ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह ॥ (१।३)

किम् एतान्येकनिष्ठानि पृथङ्निष्ठानि वा मुने । (२।१)

प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ (२।२)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

जज्ञे बहुज्ञं परम् अत्युदारं यं द्वीपमध्ये सुतम् आत्मवन्तम् । (३।२)

पराशराद् गन्धवती महर्षिं तस्मै नमो ऽज्ञानतमोनुदाय ॥ (३।३)

पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिम् आर्षेयविभूतियुक्तम् । (४।१)

नारायणस्यांशजम् एकपुत्रं द्वैपायनं वेदमहानिधानम् ॥ (४।२)

तम् आदिकालेषु महाविभूतिर् नारायणो ब्रह्ममहानिधानम् । (५।१)

ससर्ज पुत्रार्थम् उदारतेजा व्यासं महात्मानम् अजः पुराणः ॥ (५।२)

जनमेजय उवाच । (६।१)

त्वयैव कथितः पूर्वं संभवो द्विजसत्तम । (६।२)

वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः ॥ (६।३)

पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः । (७।१)

भूयो नारायणसुतं त्वम् एवैनं प्रभाषसे ॥ (७।२)

किम् अतः पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजसः । (८।१)

कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम् ॥ (८।२)

वैशंपायन उवाच । (९।१)

वेदार्थान् वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः । (९।२)

गुरोर् मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः ॥ (९।३)

कृत्वा भारतम् आख्यानं तपःश्रान्तस्य धीमतः । (१०।१)

शुश्रूषां तत्परा राजन् कृतवन्तो वयं तदा ॥ (१०।२)

सुमन्तुर् जैमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः । (११।१)

अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुको व्यासात्मजस्तथा ॥ (११।२)

एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिर् उत्तमैः । (१२।१)

शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर् भूतपतिर् यथा ॥ (१२।२)

वेदान् आवर्तयन् साङ्गान् भारतार्थांश्च सर्वशः । (१३।१)

तम् एकमनसं दान्तं युक्ता वयम् उपास्महे ॥ (१३।२)

कथान्तरे ऽथ कस्मिंश्चित् पृष्टो ऽस्माभिर् द्विजोत्तमः । (१४।१)

वेदार्थान् भारतार्थांश्च जन्म नारायणात् तथा ॥ (१४।२)

स पूर्वम् उक्त्वा वेदार्थान् भारतार्थांश्च तत्त्ववित् । (१५।१)

नारायणाद् इदं जन्म व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ (१५।२)

शृणुध्वम् आख्यानवरम् एतद् आर्षेयम् उत्तमम् । (१६।१)

आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाधिगतं मया ॥ (१६।२)

प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसंभवे । (१७।१)

नारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जितः ॥ (१७।२)

ससृजे नाभितः पुत्रं ब्रह्माणम् अमितप्रभम् । (१८।१)

ततः स प्रादुरभवद् अथैनं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१८।२)

मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः । (१९।१)

सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन् सजडपण्डिताः ॥ (१९।२)

स एवम् उक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः । (२०।१)

प्रणम्य वरदं देवम् उवाच हरिम् ईश्वरम् ॥ (२०।२)

का शक्तिर् मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमो ऽस्तु ते । (२१।१)

अप्रज्ञावान् अहं देव विधत्स्व यद् अनन्तरम् ॥ (२१।२)

स एवम् उक्तो भगवान् भूत्वाथान्तर्हितस्ततः । (२२।१)

चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतां वरः ॥ (२२।२)

स्वरूपिणी ततो बुद्धिर् उपतस्थे हरिं प्रभुम् । (२३।१)

योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा ॥ (२३।२)

स ताम् ऐश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं शक्तिमतीं सतीम् । (२४।१)

उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुर् अव्ययः ॥ (२४।२)

ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये । (२५।१)

ततस्तम् ईश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा ॥ (२५।२)

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः । (२६।१)

भूयश्चैनं वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ (२६।२)

एवम् उक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । (२७।१)

प्राप चैव मुहूर्तेन स्वस्थानं देवसंज्ञितम् ॥ (२७।२)

तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतो ऽभवत् । (२८।१)

अथास्य बुद्धिर् अभवत् पुनर् अन्या तदा किल ॥ (२८।२)

सृष्टा इमाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना । (२९।१)

दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुलाः । (२९।२)

जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी ॥ (२९।३)

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः । (३०।१)

भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान् प्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥ (३०।२)

अवश्यम् एव तैः सर्वैर् वरदानेन दर्पितैः । (३१।१)

बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः । (३१।२)

तत्र न्याय्यम् इदं कर्तुं भारावतरणं मया ॥ (३१।३)

अथ नानासमुद्भूतैर् वसुधायां यथाक्रमम् । (३२।१)

निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ॥ (३२।२)

इमां तपस्विनीं सत्यां धारयिष्यामि मेदिनीम् । (३३।१)

मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ॥ (३३।२)

मया धृता धारयति जगद्धि सचराचरम् । (३४।१)

तस्मात् पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये संभवं गतः ॥ (३४।२)

एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान्मधुसूदनः । (३५।१)

रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावभवाय सः ॥ (३५।२)

वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा । (३६।१)

एभिर् मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः ॥ (३६।२)

अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् । (३७।१)

सरस्वतीम् उच्चचार तत्र सारस्वतो ऽभवत् ॥ (३७।२)

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्संभवो विभोः । (३८।१)

भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥ (३८।२)

तम् उवाच नतं मूर्ध्ना देवानाम् आदिर् अव्ययः । (३९।१)

वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतां वर । (३९।२)

तस्मात् कुरु यथाज्ञप्तं मयैतद् वचनं मुने ॥ (३९।३)

तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायंभुवे ऽन्तरे । (४०।१)

ततस्तुतोष भगवान् हरिस्तेनास्य कर्मणा । (४०।२)

तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥ (४०।३)

श्रीभगवान् उवाच । (४१।१)

मन्वन्तरेषु पुत्र त्वम् एवं लोकप्रवर्तकः । (४१।२)

भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्न् अप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥ (४१।३)

पुनस्तिष्ये च सम्प्राप्ते कुरवो नाम भारताः । (४२।१)

भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि ॥ (४२।२)

तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति । (४३।१)

परस्परविनाशार्थं त्वाम् ऋते द्विजसत्तम ॥ (४३।२)

तत्राप्यनेकधा वेदान् भेत्स्यसे तपसान्वितः । (४४।१)

कृष्णे युगे च सम्प्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि ॥ (४४।२)

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा । (४५।१)

भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद् विमोक्ष्यसे ॥ (४५।२)

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति । (४६।१)

महेश्वरप्रसादेन नैतद् वचनम् अन्यथा ॥ (४६।२)

यं मानसं वै प्रवदन्ति पुत्रं पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम् । (४७।१)

वसिष्ठम् अग्र्यं तपसो निधानं यश्चापि सूर्यं व्यतिरिच्य भाति ॥ (४७।२)

तस्यान्वये चापि ततो महर्षिः पराशरो नाम महाप्रभावः । (४८।१)

पिता स ते वेदनिधिर् वरिष्ठो महातपा वै तपसो निवासः । (४८।२)

कानीनगर्भः पितृकन्यकायां तस्माद् ऋषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥ (४८।३)

भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशयः । (४९।१)

ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः ॥ (४९।२)

तांश्च सर्वान्मयोद्दिष्टान् द्रक्ष्यसे तपसान्वितः । (५०।१)

पुनर् द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥ (५०।२)

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने । (५१।१)

अनुध्यानान्मम मुने नैतद् वचनम् अन्यथा ॥ (५१।२)

शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर् महान् । (५२।१)

तस्मिन्मन्वन्तरे चैव सप्तर्षिगणपूर्वकः । (५२।२)

त्वम् एव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥ (५२।३)

व्यास उवाच । (५३।१)

एवं सारस्वतम् ऋषिम् अपान्तरतमं तदा । (५३।२)

उक्त्वा वचनम् ईशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥ (५३।३)

सो ऽहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः । (५४।१)

अपान्तरतमा नाम ततो जातो ऽऽज्ञया हरेः । (५४।२)

पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥ (५४।३)

तद् एतत् कथितं जन्म मया पूर्वकम् आत्मनः । (५५।१)

नारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम् ॥ (५५।२)

मया हि सुमहत् तप्तं तपः परमदारुणम् । (५६।१)

पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥ (५६।२)

एतद् वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छथ पुत्रकाः । (५७।१)

पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥ (५७।२)

वैशंपायन उवाच । (५८।१)

एष ते कथितः पूर्वं संभवो ऽस्मद्गुरोर् नृप । (५८।२)

व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥ (५८।३)

सांख्यं योगं पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । (५९।१)

ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नानामतानि वै ॥ (५९।२)

सांख्यस्य वक्ता कपिलः परमर्षिः स उच्यते । (६०।१)

हिरण्यगर्भो योगस्य वेत्ता नान्यः पुरातनः ॥ (६०।२)

अपान्तरतमाश्चैव वेदाचार्यः स उच्यते । (६१।१)

प्राचीनगर्भं तम् ऋषिं प्रवदन्तीह केचन ॥ (६१।२)

उमापतिर् भूतपतिः श्रीकण्ठो ब्रह्मणः सुतः । (६२।१)

उक्तवान् इदम् अव्यग्रो ज्ञानं पाशुपतं शिवः ॥ (६२।२)

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वेत्ता तु भगवान् स्वयम् । (६३।१)

सर्वेषु च नृपश्रेष्ठ ज्ञानेष्वेतेषु दृश्यते ॥ (६३।२)

यथागमं यथाज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः । (६४।१)

न चैनम् एवं जानन्ति तमोभूता विशां पते ॥ (६४।२)

तम् एव शास्त्रकर्तारं प्रवदन्ति मनीषिणः । (६५।१)

निष्ठां नारायणम् ऋषिं नान्यो ऽस्तीति च वादिनः ॥ (६५।२)

निःसंशयेषु सर्वेषु नित्यं वसति वै हरिः । (६६।१)

ससंशयान् हेतुबलान्नाध्यावसति माधवः ॥ (६६।२)

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप । (६७।१)

एकान्तभावोपगतास्ते हरिं प्रविशन्ति वै ॥ (६७।२)

सांख्यं च योगं च सनातने द्वे वेदाश्च सर्वे निखिलेन राजन् । (६८।१)

सर्वैः समस्तैर् ऋषिभिर् निरुक्तो नारायणो विश्वम् इदं पुराणम् ॥ (६८।२)

शुभाशुभं कर्म समीरितं यत् प्रवर्तते सर्वलोकेषु किंचित् । (६९।१)

तस्माद् ऋषेस्तद् भवतीति विद्याद् दिव्यन्तरिक्षे भुवि चाप्सु चापि ॥ (६९।२)