MBh, 5, 90
Select a line for its word-by-word analysis.
तं भुक्तवन्तम् आश्वस्तं निशायां विदुरो ऽब्रवीत् । (१।२)
taṃ bhuktavantam āśvastaṃ niśāyāṃ viduro 'bravīt |
धर्मशास्त्रातिगो मन्दो दुरात्मा प्रग्रहं गतः । (३।१)
dharmaśāstrātigo mando durātmā pragrahaṃ gataḥ |
अनेयः श्रेयसां पापो धार्तराष्ट्रो जनार्दन ॥ (३।२)
aneyaḥ śreyasāṃ pāpo dhārtarāṣṭro janārdana ||
कामात्मा प्राज्ञमानी च मित्रध्रुक् सर्वशङ्कितः । (४।१)
kāmātmā prājñamānī ca mitradhruk sarvaśaṅkitaḥ |
अकर्ता चाकृतज्ञश्च त्यक्तधर्मः प्रियानृतः ॥ (४।२)
akartā cākṛtajñaśca tyaktadharmaḥ priyānṛtaḥ ||
एतैश्चान्यैश्च बहुभिर् दोषैर् एष समन्वितः । (५।१)
etaiścānyaiśca bahubhir doṣair eṣa samanvitaḥ |
त्वयोच्यमानः श्रेयो ऽपि संरम्भान्न ग्रहीष्यति ॥ (५।२)
tvayocyamānaḥ śreyo 'pi saṃrambhānna grahīṣyati ||
एकः कर्णः पराञ् जेतुं समर्थ इति निश्चितम् । (७।१)
ekaḥ karṇaḥ parāñ jetuṃ samartha iti niścitam |
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः स शमं नोपयास्यति ॥ (७।२)
dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ sa śamaṃ nopayāsyati ||
भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे जयद्रथे । (८।१)
bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre jayadrathe |
निश्चितं धार्तराष्ट्राणां सकर्णानां जनार्दन । (९।१)
niścitaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sakarṇānāṃ janārdana |
भीष्मद्रोणकृपान् पार्था न शक्ताः प्रतिवीक्षितुम् ॥ (९।२)
bhīṣmadroṇakṛpān pārthā na śaktāḥ prativīkṣitum ||
संविच्च धार्तराष्ट्राणां सर्वेषाम् एव केशव । (१०।१)
saṃvicca dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarveṣām eva keśava |
शमे प्रयतमानस्य तव सौभ्रात्रकाङ्क्षिणः ॥ (१०।२)
śame prayatamānasya tava saubhrātrakāṅkṣiṇaḥ ||
न पाण्डवानाम् अस्माभिः प्रतिदेयं यथोचितम् । (११।१)
na pāṇḍavānām asmābhiḥ pratideyaṃ yathocitam |
इति व्यवसितास्तेषु वचनं स्यान्निरर्थकम् ॥ (११।२)
iti vyavasitāsteṣu vacanaṃ syānnirarthakam ||
यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं स्यान्मधुसूदन । (१२।१)
yatra sūktaṃ duruktaṃ ca samaṃ syānmadhusūdana |
न तत्र प्रलपेत् प्राज्ञो बधिरेष्विव गायनः ॥ (१२।२)
na tatra pralapet prājño badhireṣviva gāyanaḥ ||
न त्वं वाक्यं ब्रुवन् युक्तश्चाण्डालेषु द्विजो यथा ॥ (१३।२)
na tvaṃ vākyaṃ bruvan yuktaścāṇḍāleṣu dvijo yathā ||
सो ऽयं बलस्थो मूढश्च न करिष्यति ते वचः । (१४।१)
so 'yaṃ balastho mūḍhaśca na kariṣyati te vacaḥ |
तस्मिन्निरर्थकं वाक्यम् उक्तं सम्पत्स्यते तव ॥ (१४।२)
tasminnirarthakaṃ vākyam uktaṃ sampatsyate tava ||
दुर्बुद्धीनाम् अशिष्टानां बहूनां पापचेतसाम् । (१६।१)
durbuddhīnām aśiṣṭānāṃ bahūnāṃ pāpacetasām |
अनुपासितवृद्धत्वाच्छ्रिया मोहाच्च दर्पितः । (१७।१)
anupāsitavṛddhatvācchriyā mohācca darpitaḥ |
वयोदर्पाद् अमर्षाच्च न ते श्रेयो ग्रहीष्यति ॥ (१७।२)
vayodarpād amarṣācca na te śreyo grahīṣyati ||
त्वय्यस्य महती शङ्का न करिष्यति ते वचः ॥ (१८।२)
tvayyasya mahatī śaṅkā na kariṣyati te vacaḥ ||
नेदम् अद्य युधा शक्यम् इन्द्रेणापि सहामरैः । (१९।१)
nedam adya yudhā śakyam indreṇāpi sahāmaraiḥ |
इति व्यवसिताः सर्वे धार्तराष्ट्रा जनार्दन ॥ (१९।२)
iti vyavasitāḥ sarve dhārtarāṣṭrā janārdana ||
समर्थम् अपि ते वाक्यम् असमर्थं भविष्यति ॥ (२०।२)
samartham api te vākyam asamarthaṃ bhaviṣyati ||
मध्ये तिष्ठन् हस्त्यनीकस्य मन्दो रथाश्वयुक्तस्य बलस्य मूढः । (२१।१)
madhye tiṣṭhan hastyanīkasya mando rathāśvayuktasya balasya mūḍhaḥ |
दुर्योधनो मन्यते वीतमन्युः कृत्स्ना मयेयं पृथिवी जितेति ॥ (२१।२)
duryodhano manyate vītamanyuḥ kṛtsnā mayeyaṃ pṛthivī jiteti ||
आशंसते धृतराष्ट्रस्य पुत्रो महाराज्यम् असपत्नं पृथिव्याम् । (२२।१)
āśaṃsate dhṛtarāṣṭrasya putro mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām |
तस्मिञ् शमः केवलो नोपलभ्यो बद्धं सन्तम् आगतं मन्यते ऽर्थम् ॥ (२२।२)
tasmiñ śamaḥ kevalo nopalabhyo baddhaṃ santam āgataṃ manyate 'rtham ||
पर्यस्तेयं पृथिवी कालपक्वा दुर्योधनार्थे पाण्डवान् योद्धुकामाः । (२३।१)
paryasteyaṃ pṛthivī kālapakvā duryodhanārthe pāṇḍavān yoddhukāmāḥ |
समागताः सर्वयोधाः पृथिव्यां राजानश्च क्षितिपालैः समेताः ॥ (२३।२)
samāgatāḥ sarvayodhāḥ pṛthivyāṃ rājānaśca kṣitipālaiḥ sametāḥ ||
सर्वे चैते कृतवैराः पुरस्तात् त्वया राजानो हृतसाराश्च कृष्ण । (२४।१)
sarve caite kṛtavairāḥ purastāt tvayā rājāno hṛtasārāśca kṛṣṇa |
तवोद्वेगात् संश्रिता धार्तराष्ट्रान् सुसंहताः सह कर्णेन वीराः ॥ (२४।२)
tavodvegāt saṃśritā dhārtarāṣṭrān susaṃhatāḥ saha karṇena vīrāḥ ||
त्यक्तात्मानः सह दुर्योधनेन सृष्टा योद्धुं पाण्डवान् सर्वयोधाः । (२५।१)
tyaktātmānaḥ saha duryodhanena sṛṣṭā yoddhuṃ pāṇḍavān sarvayodhāḥ |
तेषां मध्ये प्रविशेथा यदि त्वं न तन्मतं मम दाशार्ह वीर ॥ (२५।२)
teṣāṃ madhye praviśethā yadi tvaṃ na tanmataṃ mama dāśārha vīra ||
कथं मध्यं प्रपद्येथाः शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥ (२६।२)
kathaṃ madhyaṃ prapadyethāḥ śatrūṇāṃ śatrukarśana ||
सर्वथा त्वं महाबाहो देवैर् अपि दुरुत्सहः । (२७।१)
sarvathā tvaṃ mahābāho devair api durutsahaḥ |
प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जानामि तव शत्रुहन् ॥ (२७।२)
prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jānāmi tava śatruhan ||
या मे प्रीतिः पाण्डवेषु भूयः सा त्वयि माधव । (२८।१)
yā me prītiḥ pāṇḍaveṣu bhūyaḥ sā tvayi mādhava |
प्रेम्णा च बहुमानाच्च सौहृदाच्च ब्रवीम्यहम् ॥ (२८।२)
premṇā ca bahumānācca sauhṛdācca bravīmyaham ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.