जनमेजय उवाच । (१।१)

एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः । (१।२)

अतः परं द्विजश्रेष्ठ किम् अकुर्वत पाण्डवाः ॥ (१।३)

वैशंपायन उवाच । (२।१)

एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः । (२।२)

ऊषुर् नातिचिरं कालं ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ (२।३)

रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च । (३।१)

पार्थिवान् अपि चोद्देशान् सरितश्च सरांसि च ॥ (३।२)

चेरुर् भैक्षं तदा ते तु सर्व एव विशां पते । (४।१)

युधिष्ठिरं च कुन्तीं च चिन्तयन्त उपासते । (४।२)

भैक्षं चरन्तस्तु सदा जटिला ब्रह्मचारिणः । (४।३)

बभूवुर् नागराणां च स्वैर् गुणैः प्रियदर्शनाः । (४।४)

नागराः । (४।५)

दर्शनीया द्विजाः शुद्धा देवगर्भोपमाः शुभाः । (४।६)

भैक्षार्हा न च राज्यार्हाः सुकुमारास्तपस्विनः । (४।७)

सर्वलक्षणसम्पन्ना भैक्षं नार्हन्ति नित्यशः । (४।८)

कार्यार्थिनश्चरन्तीति तर्कयन्त इति ब्रुवन् । (४।९)

बन्धूनाम् आगमान् नित्यम् उपचिन्त्य तु नागराः । (४।१०)

भोजनानि च पूर्णानि भक्ष्यभोज्यैर् अकारयन् । (४।११)

मौनव्रतेन संयुक्ता भैक्षं गृह्णन्ति पाण्डवाः । (४।१२)

माता चिरगतान् दृष्ट्वा शोचन्तीति च पाण्डवाः । (४।१३)

त्वरमाणा निवर्तन्ते मातृगौरवयन्त्रिताः । (४।१४)

नैते यथार्थतो विप्राः सुकुमारास्तपस्विनः । (४।१५)

चरन्ति भूमौ प्रच्छन्नाः कस्माच्चित् कारणाद् इह । (४।१६)

दुःखाश्रुपूर्णनयना लिखन्त्यास्ते महीतलम् । (४।१७)

भिक्षित्वा द्विजगेहेषु चिन्तयन्तश्च मातरम् ॥ (४।१८)

निवेदयन्ति स्म च ते भैक्षं कुन्त्याः सदा निशि । (५।१)

सर्वसम्पूर्णभैक्षान्नं मात्रा दत्तं पृथक् पृथक् । (५।२)

तया विभक्तान् भागांस्ते भुञ्जते स्म पृथक् पृथक् ॥ (५।३)

अर्धं ते भुञ्जते वीराः सह मात्रा परंतपाः । (६।१)

अर्धं भैक्षस्य सर्वस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः । (६।२)

न चाशितो ऽसौ भवति कल्याणान्नभृतः पुरा । (६।३)

स वैवर्ण्यं च कार्श्यं च जगामातृप्तिकारितम् । (६।४)

आज्यबिन्दुर् यथा वह्नौ महति ज्वलिते यथा । (६।५)

तथार्धभागं भीमस्य भिक्षान्नस्य नृपोत्तम ॥ (६।६)

तथा तु तेषां वसतां तत्र राजन् महात्मनाम् । (७।१)

अतिचक्राम सुमहान् कालो ऽथ भरतर्षभ । (७।२)

भीमो ऽपि क्रीडयित्वा तु मिथो ब्राह्मणबन्धुषु । (७।३)

कुम्भकारेण संबन्धं लेभे पात्रं बृहत् तदा । (७।४)

स ददाति महत् पात्रं भीमाय प्रहसन्न् इव । (७।५)

तस्याद्भुतं कर्म कृत्वा महन्मृद्भारम् आददे । (७।६)

तस्य भारः शतगुणः कुम्भकारम् अतोषयत् । (७।७)

चक्रे चक्रे च मृद्भाण्डान् सततं भैक्षम् आहरन् । (७।८)

तद् आदाय गतं दृष्ट्वा हसन्ति प्रहसन्ति च । (७।९)

भक्ष्यभोज्यानि विविधान्यादाय प्रक्षिपन्ति च । (७।१०)

एवम् एष सदा भुक्त्वा मात्रे वदति वै रहः । (७।११)

कुम्भकारो ऽददात् पात्रं महत् कृत्वा तु पात्रकम् । (७।१२)

प्रहसन् भीमसेनाय विस्मितस्तस्य कर्मणा । (७।१३)

इति पृष्टः सदा पौरैः क्षुधितः किल पाण्डवः ॥ (७।१४)

ततः कदाचिद् भैक्षाय गतास्ते भरतर्षभाः । (८।१)

संगत्या भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह ॥ (८।२)

अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने । (९।१)

भृशम् उत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत ॥ (९।२)

रोरूयमाणांस्तान् सर्वान् परिदेवयतश्च सा । (१०।१)

कारुण्यात् साधुभावाच्च देवी राजन् न चक्षमे ॥ (१०।२)

मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा ततः । (११।१)

उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितम् इदं वचः ॥ (११।२)

वसामः सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशने । (१२।१)

अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः ॥ (१२।२)

सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य किं न्वहम् । (१३।१)

प्रियं कुर्याम् इति गृहे यत् कुर्युर् उषिताः सुखम् ॥ (१३।२)

एतावान् पुरुषस्तात कृतं यस्मिन् न नश्यति । (१४।१)

यावच्च कुर्याद् अन्यो ऽस्य कुर्याद् अभ्यधिकं ततः ॥ (१४।२)

तद् इदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखम् आपतितं ध्रुवम् । (१५।१)

तत्रास्य यदि साहाय्यं कुर्याम सुकृतं भवेत् ॥ (१५।२)

भीम उवाच । (१६।१)

ज्ञायताम् अस्य यद् दुःखं यतश्चैव समुत्थितम् । (१६।२)

विदिते व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात् सुदुष्करम् ॥ (१६।३)

वैशंपायन उवाच । (१७।१)

तथा हि कथयन्तौ तौ भूयः शुश्रुवतुः स्वनम् । (१७।२)

आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशां पते ॥ (१७।३)

अन्तःपुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । (१८।१)

विवेश कुन्ती त्वरिता बद्धवत्सेव सौरभी ॥ (१८।२)

ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन च । (१९।१)

दुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम् ॥ (१९।२)

ब्राह्मण उवाच । (२०।१)

धिग् इदं जीवितं लोके ऽनलसारम् अनर्थकम् । (२०।२)

दुःखमूलं पराधीनं भृशम् अप्रियभागि च ॥ (२०।३)

जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरः । (२१।१)

जीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानाम् आगमो ध्रुवः ॥ (२१।२)

एकात्मापि हि धर्मार्थौ कामं च न निषेवते । (२२।१)

एतैश्च विप्रयोगो ऽपि दुःखं परमकं मतम् ॥ (२२।२)

आहुः केचित् परं मोक्षं स च नास्ति कथंचन । (२३।१)

अर्थप्राप्तौ च नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते ॥ (२३।२)

अर्थेप्सुता परं दुःखम् अर्थप्राप्तौ ततो ऽधिकम् । (२४।१)

जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम् । (२४।२)

यावन्तो यस्य संयोगा द्रव्यैर् इष्टैर् भवन्त्युत । (२४।३)

तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः । (२४।४)

तद् इदं जीवितं प्राप्य स्वल्पकालं महाभयम् । (२४।५)

त्यागो ऽप्ययं महान् प्राप्तो भार्यया सहितेन च ॥ (२४।६)

न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयम् आपदः । (२५।१)

पुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयम् अनामयम् ॥ (२५।२)

यतितं वै मया पूर्वं यथा त्वं वेत्थ ब्राह्मणि । (२६।१)

यतः क्षेमं ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम् ॥ (२६।२)

इह जाता विवृद्धास्मि पिता चेह ममेति च । (२७।१)

उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयासकृत् ॥ (२७।२)

स्वर्गतो हि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव । (२८।१)

बान्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः । (२८।२)

न भोजनं विरुद्धं स्यान् न स्त्री देशो निबन्धनम् । (२८।३)

सुदूरम् अपि कार्यार्थे व्रजेद् गरुडहंसवत् ॥ (२८।४)

सो ऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो मम । (२९।१)

बन्धुप्रणाशः सम्प्राप्तो भृशं दुःखकरो मम । (२९।२)

उपस्थितं तु कल्याणि यथेष्टम् अनुभूयताम् । (२९।३)

ब्राह्मणी । (२९।४)

माम् एव प्रेषय त्वं तु बकाय करम् अद्य वै । (२९।५)

द्विजः । (२९।६)

त्यागो ऽयं मम सम्प्राप्तो मम वा मे सुतस्य वा । (२९।७)

तव वा तव पुत्र्याश्च अत्र वासस्य तत् फलम् । (२९।८)

न शृणोषि वचो मह्यं तत् फलं भुङ्क्ष्व भामिनि । (२९।९)

अथवाहं न शक्ष्यामि स्वयं मर्तुं सुतं मम । (२९।१०)

एवं त्यक्तुं न शक्नोमि भवतीं न सुताम् अपि ॥ (२९।११)

अथवा मद्विनाशो ऽयं न हि शक्ष्यामि कंचन । (३०।१)

परित्यक्तुम् अहं बन्धुं स्वयं जीवन् नृशंसवत् ॥ (३०।२)

सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां मम । (३१।१)

सखायं विहितां देवैर् नित्यं परमिकां गतिम् ॥ (३१।२)

मात्रा पित्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम् । (३२।१)

वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत् परिणीय च ॥ (३२।२)

कुलीनां शीलसम्पन्नाम् अपत्यजननीं मम । (३३।१)

त्वाम् अहं जीवितस्यार्थे साध्वीम् अनपकारिणीम् । (३३।२)

परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्यां नित्यम् अनुव्रताम् ॥ (३३।३)

कुत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम् । (३४।१)

बालाम् अप्राप्तवयसम् अजातव्यञ्जनाकृतिम् । (३४।२)

सुतां चैनां न शक्ष्यामि परित्यक्तुं कथंचन । (३४।३)

प्रार्थये ऽहं परां प्रीतिं यस्मिन् स्वर्गफलानि च । (३४।४)

दयितं मे कथं बालम् अहं त्यक्तुम् इहोत्सहे । (३४।५)

यस्य जातस्य पितरो मुखं दृष्ट्वा दिवं गताः । (३४।६)

पितॄणाम् ऋणनिर्मुक्तो यस्य जातस्य तेजसा । (३४।७)

तम् अहं ज्येष्ठपुत्रं मे कुलनिस्तारकं भुवि । (३४।८)

मम पिण्डोदकनिधिं कथं त्यक्ष्यामि पुत्रकम् । (३४।९)

कुत एव परित्यक्तुं पुत्रीं शक्ष्याम्यहं स्वयम् ॥ (३४।१०)

भर्तुर् अर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना । (३५।१)

यस्यां दौहित्रजांल् लोकान् आशंसे पितृभिः सह । (३५।२)

स्वयम् उत्पाद्य तां बालां कथम् उत्स्रष्टुम् उत्सहे ॥ (३५।३)

मन्यन्ते केचिद् अधिकं स्नेहं पुत्रे पितुर् नराः । (३६।१)

कन्यायां नैव तु पुनर् मम तुल्यावुभौ मतौ ॥ (३६।२)

यस्मिंल्लोकाः प्रसूतिश्च स्थिता नित्यम् अथो सुखम् । (३७।१)

अपापां ताम् अहं बालां कथम् उत्स्रष्टुम् उत्सहे । (३७।२)

मेधाविनीम् अदोषां च शुश्रूषुम् अनहंकृताम् । (३७।३)

ताम् इमां मे सुतां बालां कथम् उत्स्रष्टुम् उत्सहे । (३७।४)

काङ्क्षमाणां रतिं चैव सुखानि च बहून्यपि । (३७।५)

उत्पादयन्त्यपत्यानि धर्मकामार्थहेतवे ॥ (३७।६)

आत्मानम् अपि चोत्सृज्य तप्स्ये प्रेतवशं गतः । (३८।१)

स्वयं च न परित्यक्तुं शक्नोम्येतान् अहं यथा । (३८।२)

त्यक्ता ह्येते मया व्यक्तं नेह शक्ष्यन्ति जीवितुम् ॥ (३८।३)

एषां चान्यतमत्यागो नृशंसो गर्हितो बुधैः । (३९।१)

आत्मत्यागे कृते चेमे मरिष्यन्ति मया विना ॥ (३९।२)

स कृच्छ्राम् अहम् आपन्नो न शक्तस्तर्तुम् आपदम् । (४०।१)

अहो धिक् कां गतिं त्वद्य गमिष्यामि सबान्धवः । (४०।२)

सर्वैः सह मृतं श्रेयो न तु मे जीवितं क्षमम् ॥ (४०।३)