वैशंपायन उवाच । (१।१)

अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं महाक्रतुम् । (१।२)

युधिष्ठिरस्य नृपतेर् गान्धारीपुत्रसंयुतः ॥ (१।३)

प्रियकृन्मतम् आज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत् । (२।१)

प्रज्ञाचक्षुषम् आसीनं शकुनिः सौबलस्तदा ॥ (२।२)

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम् । (३।१)

उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (३।२)

दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः । (४।१)

दीनश्चिन्तापरश्चैव तद् विद्धि भरतर्षभ ॥ (४।२)

न वै परीक्षसे सम्यग् असह्यं शत्रुसंभवम् । (५।१)

ज्येष्ठपुत्रस्य शोकं त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ॥ (५।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (६।१)

दुर्योधन कुतोमूलं भृशम् आर्तो ऽसि पुत्रक । (६।२)

श्रोतव्यश्चेन्मया सो ऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन ॥ (६।३)

अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिणं कृशम् । (७।१)

चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव संभवम् ॥ (७।२)

ऐश्वर्यं हि महत् पुत्र त्वयि सर्वं समर्पितम् । (८।१)

भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम् ॥ (८।२)

आच्छादयसि प्रावारान् अश्नासि पिशितौदनम् । (९।१)

आजानेया वहन्ति त्वां केनासि हरिणः कृशः ॥ (९।२)

शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाः । (१०।१)

गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम् ॥ (१०।२)

देवानाम् इव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः । (११।१)

स दीन इव दुर्धर्षः कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥ (११।२)

दुर्योधन उवाच । (१२।१)

अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा । (१२।२)

अमर्षं धारये चोग्रं तितिक्षन् कालपर्ययम् ॥ (१२।३)

अमर्षणः स्वाः प्रकृतीर् अभिभूय परे स्थिताः । (१३।१)

क्लेशान्मुमुक्षुः परजान् स वै पुरुष उच्यते ॥ (१३।२)

संतोषो वै श्रियं हन्ति अभिमानश्च भारत । (१४।१)

अनुक्रोशभये चोभे यैर् वृतो नाश्नुते महत् ॥ (१४।२)

न माम् अवति तद् भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे । (१५।१)

ज्वलन्तीम् इव कौन्तेये विवर्णकरणीं मम ॥ (१५।२)

सपत्नान् ऋध्यतो ऽऽत्मानं हीयमानं निशाम्य च । (१६।१)

अदृश्याम् अपि कौन्तेये स्थितां पश्यन्न् इवोद्यताम् । (१६।२)

तस्माद् अहं विवर्णश्च दीनश्च हरिणः कृशः ॥ (१६।३)

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः । (१७।१)

त्रिंशद्दासीक एकैको यान् बिभर्ति युधिष्ठिरः ॥ (१७।२)

दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रान्नम् उत्तमम् । (१८।१)

भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर् युधिष्ठिरनिवेशने ॥ (१८।२)

कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च । (१९।१)

काम्बोजः प्राहिणोत् तस्मै परार्ध्यान् अपि कम्बलान् ॥ (१९।२)

रथयोषिद्गवाश्वस्य शतशो ऽथ सहस्रशः । (२०।१)

त्रिंशतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत ॥ (२०।२)

पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते । (२१।१)

आहरन् क्रतुमुख्ये ऽस्मिन् कुन्तीपुत्राय भूरिशः ॥ (२१।२)

न क्वचिद्धि मया दृष्टस्तादृशो नैव च श्रुतः । (२२।१)

यादृग् धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ (२२।२)

अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोर् अहं नृप । (२३।१)

शर्म नैवाधिगच्छामि चिन्तयानो ऽनिशं विभो ॥ (२३।२)

ब्राह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसंघशः । (२४।१)

त्रैखर्वं बलिम् आदाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥ (२४।२)

कमण्डलून् उपादाय जातरूपमयाञ् शुभान् । (२५।१)

एवं बलिं समादाय प्रवेशं लेभिरे ततः ॥ (२५।२)

यन्नैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियः । (२६।१)

तद् अस्मै कांस्यम् आहार्षीद् वारुणं कलशोदधिः ॥ (२६।२)

शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम् । (२७।१)

दृष्ट्वा च मम तत् सर्वं ज्वररूपम् इवाभवत् ॥ (२७।२)

गृहीत्वा तत् तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ । (२८।१)

तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ ॥ (२८।२)

उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः । (२९।१)

इदं चाद्भुतम् अत्रासीत् तन्मे निगदतः शृणु ॥ (२९।२)

पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम् । (३०।१)

स्थापिता तत्र संज्ञाभूच्छङ्खो ध्मायति नित्यशः ॥ (३०।२)

मुहुर् मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस्य भारत । (३१।१)

उत्तमं शब्दम् अश्रौषं ततो रोमाणि मे ऽहृषन् ॥ (३१।२)

पार्थिवैर् बहुभिः कीर्णम् उपस्थानं दिदृक्षुभिः । (३२।१)

सर्वरत्नान्युपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर ॥ (३२।२)

यज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः । (३३।१)

वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः ॥ (३३।२)

न सा श्रीर् देवराजस्य यमस्य वरुणस्य वा । (३४।१)

गुह्यकाधिपतेर् वापि या श्री राजन् युधिष्ठिरे ॥ (३४।२)

तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिकाम् अहम् । (३५।१)

शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा ॥ (३५।२)

शकुनिर् उवाच । (३६।१)

याम् एताम् उत्तमां लक्ष्मीं दृष्टवान् असि पाण्डवे । (३६।२)

तस्याः प्राप्तावुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम ॥ (३६।३)

अहम् अक्षेष्वभिज्ञातः पृथिव्याम् अपि भारत । (३७।१)

हृदयज्ञः पणज्ञश्च विशेषज्ञश्च देवने ॥ (३७।२)

द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम् । (३८।१)

आहूतश्चैष्यति व्यक्तं दीव्यावेत्याह्वयस्व तम् ॥ (३८।२)

वैशंपायन उवाच । (३९।१)

एवम् उक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्तदा । (३९।२)

धृतराष्ट्रम् इदं वाक्यम् अपदान्तरम् अब्रवीत् ॥ (३९।३)

अयम् उत्सहते राजञ् श्रियम् आहर्तुम् अक्षवित् । (४०।१)

द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तद् अनुज्ञातुम् अर्हसि ॥ (४०।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (४१।१)

क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासने । (४१।२)

तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् ॥ (४१।३)

स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम् । (४२।१)

उभयोः पक्षयोर् युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम् ॥ (४२।२)

दुर्योधन उवाच । (४३।१)

निवर्तयिष्यति त्वासौ यदि क्षत्ता समेष्यति । (४३।२)

निवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्ये ऽहम् असंशयम् ॥ (४३।३)

स मयि त्वं मृते राजन् विदुरेण सुखी भव । (४४।१)

भोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि ॥ (४४।२)

वैशंपायन उवाच । (४५।१)

आर्तवाक्यं तु तत् तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः । (४५।२)

धृतराष्ट्रो ऽब्रवीत् प्रेष्यान् दुर्योधनमते स्थितः ॥ (४५।३)

स्थूणासहस्रैर् बृहतीं शतद्वारां सभां मम । (४६।१)

मनोरमां दर्शनीयाम् आशु कुर्वन्तु शिल्पिनः ॥ (४६।२)

ततः संस्तीर्य रत्नैस्ताम् अक्षान् आवाप्य सर्वशः । (४७।१)

सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मे शनैः ॥ (४७।२)

दुर्योधनस्य शान्त्यर्थम् इति निश्चित्य भूमिपः । (४८।१)

धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद् विदुराय वै ॥ (४८।२)

अपृष्ट्वा विदुरं ह्यस्य नासीत् कश्चिद् विनिश्चयः । (४९।१)

द्यूतदोषांश्च जानन् स पुत्रस्नेहाद् अकृष्यत ॥ (४९।२)

तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान् कलिद्वारम् उपस्थितम् । (५०।१)

विनाशमुखम् उत्पन्नं धृतराष्ट्रम् उपाद्रवत् ॥ (५०।२)

सो ऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरम् अग्रजम् । (५१।१)

मूर्ध्ना प्रणम्य चरणाविदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५१।२)

नाभिनन्दामि ते राजन् व्यवसायम् इमं प्रभो । (५२।१)

पुत्रैर् भेदो यथा न स्याद् द्यूतहेतोस्तथा कुरु ॥ (५२।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (५३।१)

क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर् मे कलहो न भविष्यति । (५३।२)

दिवि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः ॥ (५३।३)

अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाहितम् । (५४।१)

प्रवर्ततां सुहृद्द्यूतं दिष्टम् एतन्न संशयः ॥ (५४।२)

मयि संनिहिते चैव भीष्मे च भरतर्षभे । (५५।१)

अनयो दैवविहितो न कथंचिद् भविष्यति ॥ (५५।२)

गच्छ त्वं रथम् आस्थाय हयैर् वातसमैर् जवे । (५६।१)

खाण्डवप्रस्थम् अद्यैव समानय युधिष्ठिरम् ॥ (५६।२)

न वार्यो व्यवसायो मे विदुरैतद् ब्रवीमि ते । (५७।१)

दैवम् एव परं मन्ये येनैतद् उपपद्यते ॥ (५७।२)

इत्युक्तो विदुरो धीमान्नैतद् अस्तीति चिन्तयन् । (५८।१)

आपगेयं महाप्राज्ञम् अभ्यगच्छत् सुदुःखितः ॥ (५८।२)