वैशंपायन उवाच । (१।१)

एवम् उक्तस्तया राजा तां देवीं पुनर् अब्रवीत् । (१।२)

धर्मविद् धर्मसंयुक्तम् इदं वचनम् उत्तमम् ॥ (१।३)

एवम् एतत् पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार ह । (२।१)

यथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीद् अमरोपमः ॥ (२।२)

अथ त्विमं प्रवक्ष्यामि धर्मं त्वेतं निबोध मे । (३।१)

पुराणम् ऋषिभिर् दृष्टं धर्मविद्भिर् महात्मभिः ॥ (३।२)

अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन् वरानने । (४।१)

कामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुलोचने ॥ (४।२)

तासां व्युच्चरमाणानां कौमारात् सुभगे पतीन् । (५।१)

नाधर्मो ऽभूद् वरारोहे स हि धर्मः पुराभवत् ॥ (५।२)

तं चैव धर्मं पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाः । (६।१)

अद्याप्यनुविधीयन्ते कामद्वेषविवर्जिताः । (६।२)

पुराणदृष्टो धर्मो ऽयं पूज्यते च महर्षिभिः ॥ (६।३)

उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि वर्तते । (७।१)

स्त्रीणाम् अनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः । (७।२)

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । (७।३)

नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः । (७।४)

एवं तृष्णा तु नारीणां पुरुषं पुरुषं प्रति । (७।५)

अगम्यागमनं स्त्रीणां नास्ति नित्यं शुचिस्मिते । (७।६)

पुत्रं वा किल पौत्रं वा कासांचिद् भ्रातरं तथा । (७।७)

रहसीह नरं दृष्ट्वा योनिर् उत्क्लिद्यते ततः । (७।८)

एतत् स्वाभाविकं स्त्रीणां न निमित्तकृतं शुभे ॥ (७।९)

अस्मिंस्तु लोके नचिरान् मर्यादेयं शुचिस्मिते । (८।१)

स्थापिता येन यस्माच्च तन् मे विस्तरतः शृणु ॥ (८।२)

बभूवोद्दालको नाम महर्षिर् इति नः श्रुतम् । (९।१)

श्वेतकेतुर् इति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन् मुनिः ॥ (९।२)

मर्यादेयं कृता तेन मानुषेष्विति नः श्रुतम् । (१०।१)

कोपात् कमलपत्राक्षि यदर्थं तन् निबोध मे । (१०।२)

उद्दालकः । (१०।३)

ब्राह्मणः । (१०।४)

पाण्डुः । (१०।५)

श्वेतकेतोः पिता देवि तप उग्रं समास्थितः । (१०।६)

ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशगो ऽभवत् । (१०।७)

शिशिरे सलिलस्थायी सह पत्न्या महातपाः । (१०।८)

उद्दालकं तपस्यन्तं नियमेन समाहितम् । (१०।९)

तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः परिचर्यां चकार ह । (१०।१०)

अभ्यागच्छद् द्विजः कश्चिद् वलीपलितसंततः । (१०।११)

तं दृष्ट्वैव मुनिः प्रीतः पूजयामास शास्त्रतः । (१०।१२)

स्वागतेन च पाद्येन मृदुवाक्यैश्च भारत । (१०।१३)

शाकमूलफलाद्यैश्च वन्यैर् अन्यैर् अपूजयत् । (१०।१४)

क्षुत्पिपासाश्रमैर् आर्तः पूजितस्तु महर्षिणा । (१०।१५)

विश्रान्तो मुनिम् आसाद्य पर्यपृच्छद् द्विजस्तदा । (१०।१६)

उद्दालक महर्षे त्वं सत्यं मे ब्रूहि मानृतम् । (१०।१७)

ऋषिपुत्रः कुमारो ऽयं दर्शनीयो विशेषतः । (१०।१८)

तव पुत्रम् इमं मन्ये कृतकृत्यो ऽसि तद् वद । (१०।१९)

मम पत्नी महाप्राज्ञ कुशिकस्य सुता मता । (१०।२०)

माम् एवानुगता पत्नी मम नित्यम् अनुव्रता । (१०।२१)

अरुन्धतीव पत्नीनां तपसा कर्शितस्तनी । (१०।२२)

तस्यां जातः श्वेतकेतुर् मम पुत्रो महातपाः । (१०।२३)

वेदवेदाङ्गविद् विप्र मच्छासनपरायणः । (१०।२४)

लोकज्ञः सर्वलोकेषु विश्रुतः सत्यवाग् घृणी । (१०।२५)

अपूर्वी भार्यया चार्थी वृद्धो ऽहं मन्दचाक्षुषः । (१०।२६)

पित्र्याद् ऋणाद् अनिर्मुक्तः पूर्वम् एवाकृतस्त्रियः । (१०।२७)

प्रजारणी तु पत्नी ते कुलशीलसमाधिनी । (१०।२८)

सदृशी मम गोत्रेण वहाम्येनां क्षमस्व वै । (१०।२९)

इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीं चीरकृष्णाजिनाम्बराम् । (१०।३०)

यष्ट्याधारः स्रस्तगात्रो मन्दचक्षुर् अबुद्धिमान् । (१०।३१)

स्वव्यापाराम् अक्षमां ताम् अचित्ताम् आत्मनि द्विजः ॥ (१०।३२)

श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः । (११।१)

जग्राह ब्राह्मणः पाणौ गच्छाव इति चाब्रवीत् ॥ (११।२)

ऋषिपुत्रस्ततः कोपं चकारामर्षितस्तदा । (१२।१)

मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलाद् इव । (१२।२)

तपसा दीप्तवीर्यो हि श्वेतकेतुर् न चक्षमे । (१२।३)

संगृह्य मातरं हस्ते श्वेतकेतुर् अभाषत । (१२।४)

दुर्ब्राह्मण विमुञ्च त्वं मातरं मे पतिव्रताम् । (१२।५)

अयं पिता मे ब्रह्मर्षिः क्षमावान् ब्रह्मवित्तमः । (१२।६)

शापानुग्रहयोः शक्तस्तूष्णींभूतो महाव्रतः । (१२।७)

तस्य पत्नी दमोपेता मम माता विशेषतः । (१२।८)

पतिव्रतां तपोवृद्धां साध्वाचारैर् अलंकृताम् । (१२।९)

अप्रदानेन ते ब्रह्मन् मातृभूतां विमुञ्च मे । (१२।१०)

एवम् उक्त्वा तु याचन्तं विमुञ्चेति मुहुर् मुहुः । (१२।११)

प्रत्यवोचद् द्विजो राजन्न् अप्रगल्भम् इदं वचः । (१२।१२)

अपत्यार्थी श्वेतकेतो वृद्धो ऽहं मन्दचाक्षुषः । (१२।१३)

पिता ते ऋणनिर्मुक्तस्त्वया पुत्रेण काश्यप । (१२।१४)

ऋणाद् अहम् अनिर्मुक्तो वृद्धो ऽहं विगतस्पृहः । (१२।१५)

मम को दास्यति सुतां कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम् । (१२।१६)

प्रजारणीम् इमां पत्नीं विमुञ्च त्वं महातपः । (१२।१७)

एकया प्रजया पित्रोर् मातरं ते ददाम्यहम् । (१२।१८)

एवम् उक्तः श्वेतकेतुर् लज्जया क्रोधम् एयिवान् ॥ (१२।१९)

क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुम् उवाच ह । (१३।१)

संगृह्य मातरं हस्ते । (१३।२)

मा तात कोपं कार्षीस्त्वम् एष धर्मः सनातनः ॥ (१३।३)

अनावृता हि सर्वेषां वर्णानाम् अङ्गना भुवि । (१४।१)

यथा गावः स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः । (१४।२)

तथैव च कुटुम्बेषु न प्रमाद्यन्ति कर्हिचित् । (१४।३)

ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते भर्तारं न जहुस्तदा ॥ (१४।४)

ऋषिपुत्रो ऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर् न चक्षमे । (१५।१)

चकार चैव मर्यादाम् इमां स्त्रीपुंसयोर् भुवि ॥ (१५।२)

मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु । (१६।१)

तदा प्रभृति मर्यादा स्थितेयम् इति नः श्रुतम् ॥ (१६।२)

व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्य प्रभृति पातकम् । (१७।१)

भ्रूणहत्याकृतं पापं भविष्यत्यसुखावहम् । (१७।२)

अद्याप्यनुविधीयन्ते कामद्वेषविवर्जिताः । (१७।३)

उत्तरेषु महाभागे कुरुष्वेवं यशस्विनी ॥ (१७।४)

भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारीं ब्रह्मचारिणीम् । (१८।१)

पतिव्रताम् एतद् एव भविता पातकं भुवि ॥ (१८।२)

पत्या नियुक्ता या चैव पत्न्यपत्यार्थम् एव च । (१९।१)

न करिष्यति तस्याश्च भविष्यत्येतद् एव हि ॥ (१९।२)

इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात् । (२०।१)

उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना । (२०।२)

तेन भूयस्ततो दृष्टं यस्मिन्न् अर्थे निबोध तत् । (२०।३)

नियुक्ता पतिना भार्या यद्यपत्यस्य कारणात् । (२०।४)

न कुर्यात् तत् तदा भीरु सैनः सुमहद् आप्नुयात् ॥ (२०।५)

सौदासेन च रम्भोरु नियुक्तापत्यजन्मनि । (२१।१)

मदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठम् इति नः श्रुतम् ॥ (२१।२)

तस्माल्लेभे च सा पुत्रम् अश्मकं नाम भामिनी । (२२।१)

भार्या कल्माषपादस्य भर्तुः प्रियचिकीर्षया ॥ (२२।२)

अस्माकम् अपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणे । (२३।१)

कृष्णद्वैपायनाद् भीरु कुरूणां वंशवृद्धये ॥ (२३।२)

अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वै । (२४।१)

ममैतद् वचनं धर्म्यं कर्तुम् अर्हस्यनिन्दिते ॥ (२४।२)

ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता यतव्रते । (२५।१)

नातिवर्तव्य इत्येवं धर्मं धर्मविदो विदुः ॥ (२५।२)

शेषेष्वन्येषु कालेषु स्वातन्त्र्यं स्त्री किलार्हति । (२६।१)

धर्मम् एतं जनाः सन्तः पुराणं परिचक्षते ॥ (२६।२)

भर्ता भार्यां राजपुत्रि धर्म्यं वाधर्म्यम् एव वा । (२७।१)

यद् ब्रूयात् तत् तथा कार्यम् इति धर्मविदो विदुः ॥ (२७।२)

विशेषतः पुत्रगृद्धी हीनः प्रजननात् स्वयम् । (२८।१)

यथाहम् अनवद्याङ्गि पुत्रदर्शनलालसः ॥ (२८।२)

तथा रक्ताङ्गुलितलः पद्मपत्रनिभः शुभे । (२९।१)

प्रसादार्थं मया ते ऽयं शिरस्यभ्युद्यतो ऽञ्जलिः ॥ (२९।२)

मन्नियोगात् सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाधिकात् । (३०।१)

पुत्रान् गुणसमायुक्तान् उत्पादयितुम् अर्हसि । (३०।२)

त्वत्कृते ऽहं पृथुश्रोणि गच्छेयं पुत्रिणां गतिम् । (३०।३)

तत् कुरुष्व महाभागे वचनं धर्मसंमतम् ॥ (३०।४)

एवम् उक्ता ततः कुन्ती पाण्डुं परपुरंजयम् । (३१।१)

प्रत्युवाच वरारोहा भर्तुः प्रियहिते रता । (३१।२)

अधर्मः सुमहान् एष स्त्रीणां भरतसत्तम । (३१।३)

यत् प्रसादयते भर्ता प्रसाद्यः क्षत्रियर्षभ । (३१।४)

शृणु चेदं महाबाहो मम प्रीतिकरं वचः ॥ (३१।५)

पितृवेश्मन्यहं बाला नियुक्तातिथिपूजने । (३२।१)

उग्रं पर्यचरं तत्र ब्राह्मणं संशितव्रतम् ॥ (३२।२)

निगूढनिश्चयं धर्मे यं तं दुर्वाससं विदुः । (३३।१)

तम् अहं संशितात्मानं सर्वयत्नैर् अतोषयम् ॥ (३३।२)

स मे ऽभिचारसंयुक्तम् आचष्ट भगवान् वरम् । (३४।१)

मन्त्रग्रामं च मे प्रादाद् अब्रवीच्चैव माम् इदम् ॥ (३४।२)

यं यं देवं त्वम् एतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि । (३५।१)

अकामो वा सकामो वा स ते वशम् उपैष्यति । (३५।२)

तस्य तस्य प्रसादात् ते राज्ञि पुत्रो भविष्यति ॥ (३५।३)

इत्युक्ताहं तदा तेन पितृवेश्मनि भारत । (३६।१)

ब्राह्मणेन वचस्तथ्यं तस्य कालो ऽयम् आगतः ॥ (३६।२)

अनुज्ञाता त्वया देवम् आह्वयेयम् अहं नृप । (३७।१)

तेन मन्त्रेण राजर्षे यथा स्यान् नौ प्रजा विभो । (३७।२)

कुन्ती । (३७।३)

यां मे विद्यां महाराज अददात् स महायशाः । (३७।४)

तयाहूतः सुरः पुत्रं प्रदास्यति सुरोपमम् । (३७।५)

अनपत्यकृतं यस्ते शोकं वीर विनेष्यति । (३७।६)

अपत्यकाम एवं स्यान् ममापत्यं भवेद् इति । (३७।७)

विप्रं वा गुणसम्पन्नं सर्वभूतहिते रतम् । (३७।८)

अनुजानीहि भद्रं ते दैवतं हि पतिः स्त्रियः । (३७।९)

यं त्वं वक्ष्यसि धर्मज्ञ देवं ब्राह्मणम् एव च । (३७।१०)

यथोद्दिष्टं त्वया वीर तत् कर्तास्मि महाभुज । (३७।११)

देवात् पुत्रफलं सद्यो विप्रात् कालान्तरे भवेत् ॥ (३७।१२)

आवाहयामि कं देवं ब्रूहि तत्त्वविदां वर । (३८।१)

त्वत्तो ऽनुज्ञाप्रतीक्षां मां विद्ध्यस्मिन् कर्मणि स्थिताम् । (३८।२)

पाण्डुः । (३८।३)

वैशंपायनः । (३८।४)

धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि त्वं नो धात्री कुलस्य हि । (३८।५)

नमो महर्षये तस्मै येन दत्तो वरस्तव । (३८।६)

न चाधर्मेण धर्मज्ञे शक्याः पालयितुं प्रजाः । (३८।७)

तस्मात् त्वं पुत्रलाभाय संतानाय ममैव च । (३८।८)

प्रवरं सर्वदेवानां धर्मम् आवाहयाबले । (३८।९)

पाण्डुना समनुज्ञाता भारतेन यशस्विना । (३८।१०)

मतिं चक्रे महाराज धर्मस्यावाहने तदा ॥ (३८।११)

पाण्डुर् उवाच । (३९।१)

अद्यैव त्वं वरारोहे प्रयतस्व यथाविधि । (३९।२)

धर्मम् आवाहय शुभे स हि देवेषु पुण्यभाक् ॥ (३९।३)

अधर्मेण न नो धर्मः संयुज्येत कथंचन । (४०।१)

भीष्म उवाच । (४०।२)

यथासौ नीयते दण्डः सततं पापकारिषु । (४०।३)

दण्डस्य नयनात् सा हि दण्डनीतिर् इहोच्यते । (४०।४)

भूयं स भगवान् ध्यात्वा चिरं शूलधरः प्रभुः । (४०।५)

असृजत् सर्वशास्त्राणि महादेवो महेश्वरः । (४०।६)

दण्डनीतेः प्रयोगार्थं प्रमाणानि च सर्वशः । (४०।७)

विद्याश्चतस्रः कूटस्थास्तासां भेदविकल्पना । (४०।८)

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । (४०।९)

पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश । (४०।१०)

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति निश्चयः । (४०।११)

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव तु । (४०।१२)

दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः । (४०।१३)

एतासाम् एव विद्यानां व्यासम् आह महेश्वरः । (४०।१४)

शतानि त्रीणि शास्त्राणाम् आह तन्त्राणि सप्ततिः । (४०।१५)

व्यास एव तु विद्यानां महादेवेन कीर्तितः । (४०।१६)

तन्त्रं पाशुपतं नाम पाञ्चरात्रं च विश्रुतम् । (४०।१७)

योगशास्त्रं च सांख्यं च तन्त्रं लोकायतं तथा । (४०।१८)

तन्त्रं ब्रह्मलुला नाम तर्कविद्या दिवौकसाम् । (४०।१९)

सुखदुःखार्थजिज्ञासाकारकश्चेति विश्रुतम् । (४०।२०)

तर्कविद्यास्तथा चाष्टौ सश्लोको नव विस्तरः । (४०।२१)

दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पौराणां यज्ञसंहिताः । (४०।२२)

पुराणस्य प्रणीताश्च तावद् एवेह संहिता । (४०।२३)

धर्मशास्त्राणि तद्वाचः एकार्था नीति नान्यथा । (४०।२४)

एकार्थानि पुराणानि वेदाश्चैकार्थसंहिताः । (४०।२५)

नानार्थानि च सर्वाणि ततः शास्त्राणि शंकरः । (४०।२६)

प्रोवाच भगवान् देवः कालज्ञानानि यानि च । (४०।२७)

चतुःषष्टिप्रमाणानाम् आयुर्वेदं च सोत्तरम् । (४०।२८)

अष्टादशविकल्पान्तां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् । (४०।२९)

गान्धर्वम् इतिहासं च नानाविस्तरम् उक्तवान् । (४०।३०)

इत्येताः शांकरप्रोक्ता विद्याः शब्दार्थसंहिताः । (४०।३१)

पुनर् भेदसहस्रं च तासाम् एव तु विस्तरः । (४०।३२)

ऋषिभिर् देवगन्धर्वैः सविकल्पः सविस्तरः । (४०।३३)

शश्वद् अभ्यस्यते लोके वेद एव च सर्वशः । (४०।३४)

विद्याश्चतस्रः संक्षिप्ताः वेदवादाश्च ते स्मृताः । (४०।३५)

एतासां पारगो यश्च स चोक्तो वेदपारगः । (४०।३६)

विदानां पारगो रुद्रो विष्णुर् इन्द्रो बृहस्पतिः । (४०।३७)

शक्रः स्वायंभुवश्चैव मनुः परमधर्मवित् । (४०।३८)

ब्रह्मा च परमो देवः सदा सर्वैः सुरासुरैः । (४०।३९)

सर्वस्यानुग्रहश्चैव व्यासो वै वेदपारगः । (४०।४०)

अहं शांतनवो भीष्मः प्रसादान् माधवस्य च । (४०।४१)

शंकरस्य प्रसादाच्च ब्रह्मणश्च कुरूद्वह । (४०।४२)

वेदपारग इत्युक्तो याज्ञवल्क्यश्च सर्वशः । (४०।४३)

कल्पे कल्पे महाभागैर् ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । (४०।४४)

ऋषिपुत्रैर् ऋषिगणैर् भिद्यते आश्रमिकैर् अपि । (४०।४५)

शिवेन ब्रह्मणा चैव विष्णुना च विकल्पिताः । (४०।४६)

आदिकल्पे पुनश्चैव भिद्यन्ते साधुभिः पुनः । (४०।४७)

इदानीम् अपि विद्वद्भिः भिद्यन्ते च विकल्पकैः । (४०।४८)

पूर्वजन्मानुसारेण बहुधेयं सरस्वती । (४०।४९)

लोकश्चायं वरारोहे धर्मो ऽयम् इति मंस्यते ॥ (४०।५०)

धार्मिकश्च कुरूणां स भविष्यति न संशयः । (४१।१)

दत्तस्यापि च धर्मेण नाधर्मे रंस्यते मनः । (४१।२)

धर्मादिकं हि धर्मज्ञे धर्मान्तं धर्ममध्यमम् । (४१।३)

अपत्यम् इष्टं लोकेषु यशःकीर्तिविवर्धनम् ॥ (४१।४)

तस्माद् धर्मं पुरस्कृत्य नियता त्वं शुचिस्मिते । (४२।१)

उपचाराभिचाराभ्यां धर्मम् आराधयस्व वै ॥ (४२।२)

वैशंपायन उवाच । (४३।१)

सा तथोक्ता तथेत्युक्त्वा तेन भर्त्रा वराङ्गना । (४३।२)

अभिवाद्याभ्यनुज्ञाता प्रदक्षिणम् अवर्तत ॥ (४३।३)