युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । (१।२)

श्रुतं मे महद् आख्यानम् इदं मतिमतां वर ॥ (१।३)

भूयस्तु श्रोतुम् इच्छामि धर्मार्थसहितं नृप । (२।१)

कथ्यमानं त्वया किंचित् तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (२।२)

केन मृत्युर् गृहस्थेन धर्मम् आश्रित्य निर्जितः । (३।१)

इत्येतत् सर्वम् आचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव ॥ (३।२)

भीष्म उवाच । (४।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (४।२)

यथा मृत्युर् गृहस्थेन धर्मम् आश्रित्य निर्जितः ॥ (४।३)

मनोः प्रजापते राजन्न् इक्ष्वाकुर् अभवत् सुतः । (५।१)

तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः ॥ (५।२)

दशमस्तस्य पुत्रस्तु दशाश्वो नाम भारत । (६।१)

माहिष्मत्याम् अभूद् राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः ॥ (६।२)

दशाश्वस्य सुतस्त्वासीद् राजा परमधार्मिकः । (७।१)

सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः ॥ (७।२)

मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः । (८।१)

धनुर्वेदे च वेदे च निरतो यो ऽभवत् सदा ॥ (८।२)

मदिराश्वस्य पुत्रस्तु द्युतिमान्नाम पार्थिवः । (९।१)

महाभागो महातेजा महासत्त्वो महाबलः ॥ (९।२)

पुत्रो द्युतिमतस्त्वासीत् सुवीरो नाम पार्थिवः । (१०।१)

धर्मात्मा कोशवांश्चापि देवराज इवापरः ॥ (१०।२)

सुवीरस्य तु पुत्रो ऽभूत् सर्वसंग्रामदुर्जयः । (११।१)

दुर्जयेत्यभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ (११।२)

दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रो ऽग्निसदृशद्युतिः । (१२।१)

दुर्योधनो नाम महान् राजासीद् राजसत्तम ॥ (१२।२)

तस्येन्द्रसमवीर्यस्य संग्रामेष्वनिवर्तिनः । (१३।१)

विषयश्च प्रभावश्च तुल्यम् एवाभ्यवर्तत ॥ (१३।२)

रत्नैर् धनैश्च पशुभिः सस्यैश्चापि पृथग्विधैः । (१४।१)

नगरं विषयश्चास्य प्रतिपूर्णं तदाभवत् ॥ (१४।२)

न तस्य विषये चाभूत् कृपणो नापि दुर्गतः । (१५।१)

व्याधितो वा कृशो वापि तस्मिन्नाभून्नरः क्वचित् ॥ (१५।२)

सुदक्षिणो मधुरवाग् अनसूयुर् जितेन्द्रियः । (१६।१)

धर्मात्मा चानृशंसश्च विक्रान्तो ऽथाविकत्थनः ॥ (१६।२)

यज्वा वदान्यो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः । (१७।१)

न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः ॥ (१७।२)

तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा । (१८।१)

चकमे पुरुषश्रेष्ठं स्वेन भावेन भारत ॥ (१८।२)

तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलोचना । (१९।१)

नाम्ना सुदर्शना राजन् रूपेण च सुदर्शना ॥ (१९।२)

तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर । (२०।१)

दुर्योधनसुता यादृग् अभवद् वरवर्णिनी ॥ (२०।२)

ताम् अग्निश्चकमे साक्षाद् राजकन्यां सुदर्शनाम् । (२१।१)

भूत्वा च ब्राह्मणः साक्षाद् वरयामास तं नृपम् ॥ (२१।२)

दरिद्रश्चासवर्णश्च ममायम् इति पार्थिवः । (२२।१)

न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम् ॥ (२२।२)

ततो ऽस्य वितते यज्ञे नष्टो ऽभूद्धव्यवाहनः । (२३।१)

ततो दुर्योधनो राजा वाक्यम् आहर्त्विजस्तदा ॥ (२३।२)

दुष्कृतं मम किं नु स्याद् भवतां वा द्विजर्षभाः । (२४।१)

येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्विव ॥ (२४।२)

न ह्यल्पं दुष्कृतं नो ऽस्ति येनाग्निर् नाशम् आगतः । (२५।१)

भवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद् विमृश्यताम् ॥ (२५।२)

एतद् राज्ञो वचः श्रुत्वा विप्रास्ते भरतर्षभ । (२६।१)

नियता वाग्यताश्चैव पावकं शरणं ययुः ॥ (२६।२)

तान् दर्शयामास तदा भगवान् हव्यवाहनः । (२७।१)

स्वं रूपं दीप्तिमत् कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः ॥ (२७।२)

ततो महात्मा तान् आह दहनो ब्राह्मणर्षभान् । (२८।१)

वरयाम्यात्मनो ऽर्थाय दुर्योधनसुताम् इति ॥ (२८।२)

ततस्ते काल्यम् उत्थाय तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् । (२९।१)

ब्राह्मणा विस्मिताः सर्वे यद् उक्तं चित्रभानुना ॥ (२९।२)

ततः स राजा तच्छ्रुत्वा वचनं ब्रह्मवादिनाम् । (३०।१)

अवाप्य परमं हर्षं तथेति प्राह बुद्धिमान् ॥ (३०।२)

प्रायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम् । (३१।१)

नित्यं सांनिध्यम् इह ते चित्रभानो भवेद् इति । (३१।२)

तम् आह भगवान् अग्निर् एवम् अस्त्विति पार्थिवम् ॥ (३१।३)

ततः सांनिध्यम् अध्यापि माहिष्मत्यां विभावसोः । (३२।१)

दृष्टं हि सहदेवेन दिशो विजयता तदा ॥ (३२।२)

ततस्तां समलंकृत्य कन्याम् अहतवाससम् । (३३।१)

ददौ दुर्योधनो राजा पावकाय महात्मने ॥ (३३।२)

प्रतिजग्राह चाग्निस्तां राजपुत्रीं सुदर्शनाम् । (३४।१)

विधिना वेददृष्टेन वसोर् धाराम् इवाध्वरे ॥ (३४।२)

तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा श्रिया । (३५।१)

अभवत् प्रीतिमान् अग्निर् गर्भं तस्यां समादधे ॥ (३५।२)

तस्यां समभवत् पुत्रो नाम्नाग्नेयः सुदर्शनः । (३६।१)

शिशुर् एवाध्यगात् सर्वं स च ब्रह्म सनातनम् ॥ (३६।२)

अथौघवान्नाम नृपो नृगस्यासीत् पितामहः । (३७।१)

तस्याप्य् ओघवती कन्या पुत्रश्चौघरथो ऽभवत् ॥ (३७।२)

ताम् ओघवान् ददौ तस्मै स्वयम् ओघवतीं सुताम् । (३८।१)

सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थे देवरूपिणीम् ॥ (३८।२)

स गृहस्थाश्रमरतस्तया सह सुदर्शनः । (३९।१)

कुरुक्षेत्रे ऽवसद् राजन्न् ओघवत्या समन्वितः ॥ (३९।२)

गृहस्थश्चावजेष्यामि मृत्युम् इत्येव स प्रभो । (४०।१)

प्रतिज्ञाम् अकरोद् धीमान् दीप्ततेजा विशां पते ॥ (४०।२)

ताम् अथौघवतीं राजन् स पावकसुतो ऽब्रवीत् । (४१।१)

अतिथेः प्रतिकूलं ते न कर्तव्यं कथंचन ॥ (४१।२)

येन येन च तुष्येत नित्यम् एव त्वयातिथिः । (४२।१)

अप्यात्मनः प्रदानेन न ते कार्या विचारणा ॥ (४२।२)

एतद् व्रतं मम सदा हृदि सम्परिवर्तते । (४३।१)

गृहस्थानां हि सुश्रोणि नातिथेर् विद्यते परम् ॥ (४३।२)

प्रमाणं यदि वामोरु वचस्ते मम शोभने । (४४।१)

इदं वचनम् अव्यग्रा हृदि त्वं धारयेः सदा ॥ (४४।२)

निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा संनिहिते ऽनघे । (४५।१)

नातिथिस्ते ऽवमन्तव्यः प्रमाणं यद्यहं तव ॥ (४५।२)

तम् अब्रवीद् ओघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । (४६।१)

न मे त्वद्वचनात् किंचिद् अकर्तव्यं कथंचन ॥ (४६।२)

जिगीषमाणं तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम् । (४७।१)

पृष्ठतो ऽन्वगमद् राजन् रन्ध्रान्वेषी तदा सदा ॥ (४७।२)

इध्मार्थं तु गते तस्मिन्न् अग्निपुत्रे सुदर्शने । (४८।१)

अतिथिर् ब्राह्मणः श्रीमांस्ताम् आहौघवतीं तदा ॥ (४८।२)

आतिथ्यं दत्तम् इच्छामि त्वयाद्य वरवर्णिनि । (४९।१)

प्रमाणं यदि धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः ॥ (४९।२)

इत्युक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी । (५०।१)

विधिना प्रतिजग्राह वेदोक्तेन विशां पते ॥ (५०।२)

आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा द्विजातये । (५१।१)

प्रोवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते ॥ (५१।२)

ताम् अब्रवीत् ततो विप्रो राजपुत्रीं सुदर्शनाम् । (५२।१)

त्वया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्के तद् आचर ॥ (५२।२)

यदि प्रमाणं धर्मस्ते गृहस्थाश्रमसंमतः । (५३।१)

प्रदानेनात्मनो राज्ञि कर्तुम् अर्हसि मे प्रियम् ॥ (५३।२)

तथा संछन्द्यमानो ऽन्यैर् ईप्सितैर् नृपकन्यया । (५४।१)

नान्यम् आत्मप्रदानात् स तस्या वव्रे वरं द्विजः ॥ (५४।२)

सा तु राजसुता स्मृत्वा भर्तुर् वचनम् आदितः । (५५।१)

तथेति लज्जमाना सा तम् उवाच द्विजर्षभम् ॥ (५५।२)

ततो रहः स विप्रर्षिः सा चैवोपविवेश ह । (५६।१)

संस्मृत्य भर्तुर् वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः ॥ (५६।२)

अथेध्मान् समुपादाय स पावकिर् उपागमत् । (५७।१)

मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुर् इवान्वितः ॥ (५७।२)

ततस्त्वाश्रमम् आगम्य स पावकसुतस्तदा । (५८।१)

ताम् आजुहावौघवतीं क्वासि यातेति चासकृत् ॥ (५८।२)

तस्मै प्रतिवचः सा तु भर्त्रे न प्रददौ तदा । (५९।१)

कराभ्यां तेन विप्रेण स्पृष्टा भर्तृव्रता सती ॥ (५९।२)

उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुर् एव च । (६०।१)

तूष्णींभूताभवत् साध्वी न चोवाचाथ किंचन ॥ (६०।२)

अथ तां पुनर् एवेदं प्रोवाच स सुदर्शनः । (६१।१)

क्व सा साध्वी क्व सा याता गरीयः किम् अतो मम ॥ (६१।२)

पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता । (६२।१)

कथं न प्रत्युदेत्यद्य स्मयमाना यथा पुरा ॥ (६२।२)

उटजस्थस्तु तं विप्रः प्रत्युवाच सुदर्शनम् । (६३।१)

अतिथिं विद्धि सम्प्राप्तं पावके ब्राह्मणं च माम् ॥ (६३।२)

अनया छन्द्यमानो ऽहं भार्यया तव सत्तम । (६४।१)

तैस्तैर् अतिथिसत्कारैर् आर्जवे ऽस्या दृढं मनः ॥ (६४।२)

अनेन विधिना सेयं माम् अर्चति शुभानना । (६५।१)

अनुरूपं यद् अत्राद्य तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (६५।२)

कूटमुद्गरहस्तस्तु मृत्युस्तं वै समन्वयात् । (६६।१)

हीनप्रतिज्ञम् अत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन् ॥ (६६।२)

सुदर्शनस्तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा । (६७।१)

त्यक्तेर्ष्यस्त्यक्तमन्युश्च स्मयमानो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (६७।२)

सुरतं ते ऽस्तु विप्राग्र्य प्रीतिर् हि परमा मम । (६८।१)

गृहस्थस्य हि धर्मो ऽग्र्यः सम्प्राप्तातिथिपूजनम् ॥ (६८।२)

अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति । (६९।१)

नान्यस्तस्मात् परो धर्म इति प्राहुर् मनीषिणः ॥ (६९।२)

प्राणा हि मम दाराश्च यच्चान्यद् विद्यते वसु । (७०।१)

अतिथिभ्यो मया देयम् इति मे व्रतम् आहितम् ॥ (७०।२)

निःसंदिग्धं मया वाक्यम् एतत् ते समुदाहृतम् । (७१।१)

तेनाहं विप्र सत्येन स्वयम् आत्मानम् आलभे ॥ (७१।२)

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश्च पञ्चमम् । (७२।१)

बुद्धिर् आत्मा मनः कालो दिशश्चैव गुणा दश ॥ (७२।२)

नित्यम् एते हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः । (७३।१)

सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर ॥ (७३।२)

यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदाहृता । (७४।१)

तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा ॥ (७४।२)

ततो नादः समभवद् दिक्षु सर्वासु भारत । (७५।१)

असकृत् सत्यम् इत्येव नैतन्मिथ्येति सर्वशः ॥ (७५।२)

उटजात् तु ततस्तस्मान्निश्चक्राम स वै द्विजः । (७६।१)

वपुषा खं च भूमिं च व्याप्य वायुर् इवोद्यतः ॥ (७६।२)

स्वरेण विप्रः शैक्षेण त्रींल् लोकान् अनुनादयन् । (७७।१)

उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वम् आमन्त्र्य नामतः ॥ (७७।२)

धर्मो ऽहम् अस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ । (७८।१)

प्राप्तः सत्यं च ते ज्ञात्वा प्रीतिर् मे परमा त्वयि ॥ (७८।२)

विजितश्च त्वया मृत्युर् यो ऽयं त्वाम् अनुगच्छति । (७९।१)

रन्ध्रान्वेषी तव सदा त्वया धृत्या वशीकृतः ॥ (७९।२)

न चास्ति शक्तिस्त्रैलोक्ये कस्यचित् पुरुषोत्तम । (८०।१)

पतिव्रताम् इमां साध्वीं तवोद्वीक्षितुम् अप्युत ॥ (८०।२)

रक्षिता त्वद्गुणैर् एषा पतिव्रतगुणैस्तथा । (८१।१)

अधृष्या यद् इयं ब्रूयात् तथा तन्नान्यथा भवेत् ॥ (८१।२)

एषा हि तपसा स्वेन संयुक्ता ब्रह्मवादिनी । (८२।१)

पावनार्थं च लोकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति ॥ (८२।२)

अर्धेनौघवती नाम त्वाम् अर्धेनानुयास्यति । (८३।१)

शरीरेण महाभागा योगो ह्यस्या वशे स्थितः ॥ (८३।२)

अनया सह लोकांश्च गन्तासि तपसार्जितान् । (८४।१)

यत्र नावृत्तिम् अभ्येति शाश्वतांस्तान् सनातनान् ॥ (८४।२)

अनेन चैव देहेन लोकांस्त्वम् अभिपत्स्यसे । (८५।१)

निर्जितश्च त्वया मृत्युर् ऐश्वर्यं च तवोत्तमम् ॥ (८५।२)

पञ्च भूतान्यतिक्रान्तः स्ववीर्याच्च मनोभवः । (८६।१)

गृहस्थधर्मेणानेन कामक्रोधौ च ते जितौ ॥ (८६।२)

स्नेहो रागश्च तन्द्री च मोहो द्रोहश्च केवलः । (८७।१)

तव शुश्रूषया राजन् राजपुत्र्या विनिर्जिताः ॥ (८७।२)

भीष्म उवाच । (८८।१)

शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथम् उत्तमम् । (८८।२)

युक्तं प्रगृह्य भगवान् व्यवसायो जगाम तम् ॥ (८८।३)

मृत्युर् आत्मा च लोकाश्च जिता भूतानि पञ्च च । (८९।१)

बुद्धिः कालो मनो व्योम कामक्रोधौ तथैव च ॥ (८९।२)

तस्माद् गृहाश्रमस्थस्य नान्यद् दैवतम् अस्ति वै । (९०।१)

ऋते ऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद् विचारय ॥ (९०।२)

अतिथिः पूजितो यस्य ध्यायते मनसा शुभम् । (९१।१)

न तत् क्रतुशतेनापि तुल्यम् आहुर् मनीषिणः ॥ (९१।२)

पात्रं त्वतिथिम् आसाद्य शीलाढ्यं यो न पूजयेत् । (९२।१)

स दत्त्वा सुकृतं तस्य क्षपयेत ह्यनर्चितः ॥ (९२।२)

एतत् ते कथितं पुत्र मयाख्यानम् अनुत्तमम् । (९३।१)

यथा हि विजितो मृत्युर् गृहस्थेन पुराभवत् ॥ (९३।२)

धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् इदम् आख्यानम् उत्तमम् । (९४।१)

बुभूषताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम् ॥ (९४।२)

य इदं कथयेद् विद्वान् अहन्यहनि भारत । (९५।१)

सुदर्शनस्य चरितं पुण्यांल् लोकान् अवाप्नुयात् ॥ (९५।२)