वैशंपायन उवाच । (१।१)

बृहस्पतिसमं बुद्ध्या क्षमया ब्रह्मणः समम् । (१।२)

पराक्रमे शक्रसमम् आदित्यसमतेजसम् ॥ (१।३)

गाङ्गेयम् अर्जुनेनाजौ निहतं भूरिवर्चसम् । (२।१)

भ्रातृभिः सहितो ऽन्यैश्च पर्युपास्ते युधिष्ठिरः ॥ (२।२)

शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणम् अच्युतम् । (३।१)

आजग्मुर् भरतश्रेष्ठं द्रष्टुकामा महर्षयः ॥ (३।२)

अत्रिर् वसिष्ठो ऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । (४।१)

अङ्गिरा गौतमो ऽगस्त्यः सुमतिः स्वायुर् आत्मवान् ॥ (४।२)

विश्वामित्रः स्थूलशिराः संवर्तः प्रमतिर् दमः । (५।१)

उशना बृहस्पतिर् व्यासश्च्यवनः काश्यपो ध्रुवः ॥ (५।२)

दुर्वासा जमदग्निश्च मार्कण्डेयो ऽथ गालवः । (६।१)

भरद्वाजश्च रैभ्यश्च यवक्रीतस्त्रितस्तथा ॥ (६।२)

स्थूलाक्षः शकलाक्षश्च कण्वो मेधातिथिः कृशः । (७।१)

नारदः पर्वतश्चैव सुधन्वाथैकतो द्वितः ॥ (७।२)

नितंभूर् भुवनो धौम्यः शतानन्दो ऽकृतव्रणः । (८।१)

जामदग्न्यस्तथा रामः काम्यश्चेत्येवमादयः । (८।२)

समागता महात्मानो भीष्मं द्रष्टुं महर्षयः ॥ (८।३)

तेषां महात्मनां पूजाम् आगतानां युधिष्ठिरः । (९।१)

भ्रातृभिः सहितश्चक्रे यथावद् अनुपूर्वशः ॥ (९।२)

ते पूजिताः सुखासीनाः कथाश्चक्रुर् महर्षयः । (१०।१)

भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनोहराः ॥ (१०।२)

भीष्मस्तेषां कथाः श्रुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम् । (११।१)

मेने दिविस्थम् आत्मानं तुष्ट्या परमया युतः ॥ (११।२)

ततस्ते भीष्मम् आमन्त्र्य पाण्डवांश्च महर्षयः । (१२।१)

अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषाम् एव पश्यताम् ॥ (१२।२)

तान् ऋषीन् सुमहाभागान् अन्तर्धानगतान् अपि । (१३।१)

पाण्डवास्तुष्टुवुः सर्वे प्रणेमुश्च मुहुर् मुहुः ॥ (१३।२)

प्रसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः । (१४।१)

उपतस्थुर् यथोद्यन्तम् आदित्यं मन्त्रकोविदाः ॥ (१४।२)

प्रभावात् तपसस्तेषाम् ऋषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः । (१५।१)

प्रकाशन्तो दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः ॥ (१५।२)

महाभाग्यं परं तेषाम् ऋषीणाम् अनुचिन्त्य ते । (१६।१)

पाण्डवाः सह भीष्मेण कथाश्चक्रुस्तदाश्रयाः ॥ (१६।२)

कथान्ते शिरसा पादौ स्पृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः । (१७।१)

धर्म्यं धर्मसुतः प्रश्नं पर्यपृच्छद् युधिष्ठिरः ॥ (१७।२)

के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः । (१८।१)

प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यः पितामह ॥ (१८।२)

भीष्म उवाच । (१९।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१९।२)

शिलोञ्छवृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर ॥ (१९।३)

इमां कश्चित् परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषिताम् । (२०।१)

असकृद् द्विपदां श्रेष्ठः श्रेष्ठस्य गृहमेधिनः ॥ (२०।२)

शिलवृत्तेर् गृहं प्राप्तः स तेन विधिनार्चितः । (२१।१)

कृतकृत्य उपातिष्ठत् सिद्धं तम् अतिथिं तदा ॥ (२१।२)

तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः । (२२।१)

चक्रतुर् वेदसम्बद्धास्तच्छेषकृतलक्षणाः ॥ (२२।२)

शिलवृत्तिः कथान्ते तु सिद्धम् आमन्त्र्य यत्नतः । (२३।१)

प्रश्नं पप्रच्छ मेधावी यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (२३।२)

शिलवृत्तिर् उवाच । (२४।१)

के देशाः के जनपदाः के ऽऽश्रमाः के च पर्वताः । (२४।२)

प्रकृष्टाः पुण्यतः काश्च ज्ञेया नद्यस्तद् उच्यताम् ॥ (२४।३)

सिद्ध उवाच । (२५।१)

ते देशास्ते जनपदास्ते ऽऽश्रमास्ते च पर्वताः । (२५।२)

येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा ॥ (२५।३)

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैस्त्यागेन वा पुनः । (२६।१)

गतिं तां न लभेज्जन्तुर् गङ्गां संसेव्य यां लभेत् ॥ (२६।२)

स्पृष्टानि येषां गाङ्गेयैस्तोयैर् गात्राणि देहिनाम् । (२७।१)

न्यस्तानि न पुनस्तेषां त्यागः स्वर्गाद् विधीयते ॥ (२७।२)

सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस्तोयैः कृत्यानि देहिनाम् । (२८।१)

गां त्यक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति ते ऽचलाः ॥ (२८।२)

पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः । (२९।१)

पश्चाद् गङ्गां निषेवन्ते ते ऽपि यान्त्युत्तमां गतिम् ॥ (२९।२)

स्नातानां शुचिभिस्तोयैर् गाङ्गेयैः प्रयतात्मनाम् । (३०।१)

व्युष्टिर् भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैर् अपि ॥ (३०।२)

यावद् अस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेषु तिष्ठति । (३१।१)

तावद् वर्षसहस्राणि स्वर्गं प्राप्य महीयते ॥ (३१।२)

अपहत्य तमस्तीव्रं यथा भात्युदये रविः । (३२।१)

तथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गाजलोक्षितः ॥ (३२।२)

विसोमा इव शर्वर्यो विपुष्पास्तरवो यथा । (३३।१)

तद्वद् देशा दिशश्चैव हीना गङ्गाजलैः शुभैः ॥ (३३।२)

वर्णाश्रमा यथा सर्वे स्वधर्मज्ञानवर्जिताः । (३४।१)

क्रतवश्च यथासोमास्तथा गङ्गां विना जगत् ॥ (३४।२)

यथा हीनं नभो ऽर्केण भूः शैलैः खं च वायुना । (३५।१)

तथा देशा दिशश्चैव गङ्गाहीना न संशयः ॥ (३५।२)

त्रिषु लोकेषु ये केचित् प्राणिनः सर्व एव ते । (३६।१)

तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गाजलैः शुभैः ॥ (३६।२)

यस्तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम् । (३७।१)

गवां निर्हारनिर्मुक्ताद् यावकात् तद् विशिष्यते ॥ (३७।२)

इन्दुव्रतसहस्रं तु चरेद् यः कायशोधनम् । (३८।१)

पिबेद् यश्चापि गङ्गाम्भः समौ स्यातां न वा समौ ॥ (३८।२)

तिष्ठेद् युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । (३९।१)

मासम् एकं तु गङ्गायां समौ स्यातां न वा समौ ॥ (३९।२)

लम्बेतावाक्शिरा यस्तु युगानाम् अयुतं पुमान् । (४०।१)

तिष्ठेद् यथेष्टं यश्चापि गङ्गायां स विशिष्यते ॥ (४०।२)

अग्नौ प्राप्तं प्रधूयेत यथा तूलं द्विजोत्तम । (४१।१)

तथा गङ्गावगाढस्य सर्वं पापं प्रधूयते ॥ (४१।२)

भूतानाम् इह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । (४२।१)

गतिम् अन्वेषमाणानां न गङ्गासदृशी गतिः ॥ (४२।२)

भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात् । (४३।१)

गङ्गाया दर्शनात् तद्वत् सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (४३।२)

अप्रतिष्ठाश्च ये केचिद् अधर्मशरणाश्च ये । (४४।१)

तेषां प्रतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च ॥ (४४।२)

प्रकृष्टैर् अशुभैर् ग्रस्तान् अनेकैः पुरुषाधमान् । (४५।१)

पततो नरके गङ्गा संश्रितान् प्रेत्य तारयेत् ॥ (४५।२)

ते संविभक्ता मुनिभिर् नूनं देवैः सवासवैः । (४६।१)

ये ऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गाम् अभिगतां सुरैः ॥ (४६।२)

विनयाचारहीनाश्च अशिवाश्च नराधमाः । (४७।१)

ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गां समाश्रिताः ॥ (४७।२)

यथा सुराणाम् अमृतं पितॄणां च यथा स्वधा । (४८।१)

सुधा यथा च नागानां तथा गङ्गाजलं नृणाम् ॥ (४८।२)

उपासते यथा बाला मातरं क्षुधयार्दिताः । (४९।१)

श्रेयस्कामास्तथा गङ्गाम् उपासन्तीह देहिनः ॥ (४९।२)

स्वायंभुवं यथा स्थानं सर्वेषां श्रेष्ठम् उच्यते । (५०।१)

स्नातानां सरितां श्रेष्ठा गङ्गा तद्वद् इहोच्यते ॥ (५०।२)

यथोपजीविनां धेनुर् देवादीनां धरा स्मृता । (५१।१)

तथोपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृताम् इह ॥ (५१।२)

देवाः सोमार्कसंस्थानि यथा सत्रादिभिर् मखैः । (५२।१)

अमृतान्युपजीवन्ति तथा गङ्गाजलं नराः ॥ (५२।२)

जाह्नवीपुलिनोत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितः । (५३।१)

मन्यते पुरुषो ऽऽत्मानं दिविष्ठम् इव शोभितम् ॥ (५३।२)

जाह्नवीतीरसम्भूतां मृदं मूर्ध्ना बिभर्ति यः । (५४।१)

बिभर्ति रूपं सो ऽर्कस्य तमोनाशात् सुनिर्मलम् ॥ (५४।२)

गङ्गोर्मिभिर् अथो दिग्धः पुरुषं पवनो यदा । (५५।१)

स्पृशते सो ऽपि पाप्मानं सद्य एवापमार्जति ॥ (५५।२)

व्यसनैर् अभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः । (५६।१)

गङ्गादर्शनजा प्रीतिर् व्यसनान्यपकर्षति ॥ (५६।२)

हंसारावैः कोकरवै रवैर् अन्यैश्च पक्षिणाम् । (५७।१)

पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान् पुलिनैश्च शिलोच्चयान् ॥ (५७।२)

हंसादिभिः सुबहुभिर् विविधैः पक्षिभिर् वृताम् । (५८।१)

गङ्गां गोकुलसंबाधां दृष्ट्वा स्वर्गो ऽपि विस्मृतः ॥ (५८।२)

न सा प्रीतिर् दिविष्ठस्य सर्वकामान् उपाश्नतः । (५९।१)

अभवद् या परा प्रीतिर् गङ्गायाः पुलिने नृणाम् ॥ (५९।२)

वाङ्मनःकर्मजैर् ग्रस्तः पापैर् अपि पुमान् इह । (६०।१)

वीक्ष्य गङ्गां भवेत् पूतस्तत्र मे नास्ति संशयः ॥ (६०।२)

सप्तावरान् सप्त परान् पितॄंस्तेभ्यश्च ये परे । (६१।१)

पुमांस्तारयते गङ्गां वीक्ष्य स्पृष्ट्वावगाह्य च ॥ (६१।२)

श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता । (६२।१)

गङ्गा तारयते नॄणाम् उभौ वंशौ विशेषतः ॥ (६२।२)

दर्शनात् स्पर्शनात् पानात् तथा गङ्गेति कीर्तनात् । (६३।१)

पुनात्यपुण्यान् पुरुषाञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (६३।२)

य इच्छेत् सफलं जन्म जीवितं श्रुतम् एव च । (६४।१)

स पितॄंस्तर्पयेद् गङ्गाम् अभिगम्य सुरांस्तथा ॥ (६४।२)

न सुतैर् न च वित्तेन कर्मणा न च तत् फलम् । (६५।१)

प्राप्नुयात् पुरुषो ऽत्यन्तं गङ्गां प्राप्य यद् आप्नुयात् ॥ (६५।२)

जात्यन्धैर् इह तुल्यास्ते मृतैः पङ्गुभिर् एव च । (६६।१)

समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम् ॥ (६६।२)

भूतभव्यभविष्यज्ञैर् महर्षिभिर् उपस्थिताम् । (६७।१)

देवैः सेन्द्रैश्च को गङ्गां नोपसेवेत मानवः ॥ (६७।२)

वानप्रस्थैर् गृहस्थैश्च यतिभिर् ब्रह्मचारिभिः । (६८।१)

विद्यावद्भिः श्रितां गङ्गां पुमान् को नाम नाश्रयेत् ॥ (६८।२)

उत्क्रामद्भिश्च यः प्राणैः प्रयतः शिष्टसंमतः । (६९।१)

चिन्तयेन्मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत् ॥ (६९।२)

न भयेभ्यो भयं तस्य न पापेभ्यो न राजतः । (७०।१)

आ देहपतनाद् गङ्गाम् उपास्ते यः पुमान् इह ॥ (७०।२)

गगनाद् यां महापुण्यां पतन्तीं वै महेश्वरः । (७१।१)

दधार शिरसा देवीं ताम् एव दिवि सेवते ॥ (७१।२)

अलंकृतास्त्रयो लोकाः पथिभिर् विमलैस्त्रिभिः । (७२।१)

यस्तु तस्या जलं सेवेत् कृतकृत्यः पुमान् भवेत् ॥ (७२।२)

दिवि ज्योतिर् यथादित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाः । (७३।१)

देवेशश्च यथा नॄणां गङ्गेह सरितां तथा ॥ (७३।२)

मात्रा पित्रा सुतैर् दारैर् वियुक्तस्य धनेन वा । (७४।१)

न भवेद्धि तथा दुःखं यथा गङ्गावियोगजम् ॥ (७४।२)

नारण्यैर् नेष्टविषयैर् न सुतैर् न धनागमैः । (७५।१)

तथा प्रसादो भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा नृणाम् ॥ (७५।२)

पूर्णम् इन्दुं यथा दृष्ट्वा नृणां दृष्टिः प्रसीदति । (७६।१)

गङ्गां त्रिपथगां दृष्ट्वा तथा दृष्टिः प्रसीदति ॥ (७६।२)

तद्भावस्तद्गतमनास्तन्निष्ठस्तत्परायणः । (७७।१)

गङ्गां यो ऽनुगतो भक्त्या स तस्याः प्रियतां व्रजेत् ॥ (७७।२)

भूःस्थैः खस्थैर् दिविष्ठैश्च भूतैर् उच्चावचैर् अपि । (७८।१)

गङ्गा विगाह्या सततम् एतत् कार्यतमं सताम् ॥ (७८।२)

त्रिषु लोकेषु पुण्यत्वाद् गङ्गायाः प्रथितं यशः । (७९।१)

यत् पुत्रान् सगरस्यैषा भस्माख्यान् अनयद् दिवम् ॥ (७९।२)

वाय्वीरिताभिः सुमहास्वनाभिर् द्रुताभिर् अत्यर्थसमुच्छ्रिताभिः । (८०।१)

गङ्गोर्मिभिर् भानुमतीभिर् इद्धः सहस्ररश्मिप्रतिमो विभाति ॥ (८०।२)

पयस्विनीं घृतिनीम् अत्युदारां समृद्धिनीं वेगिनीं दुर्विगाह्याम् । (८१।१)

गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं गता धीरास्ते विबुधैः समत्वम् ॥ (८१।२)

अन्धाञ् जडान् द्रव्यहीनांश्च गङ्गा यशस्विनी बृहती विश्वरूपा । (८२।१)

देवैः सेन्द्रैर् मुनिभिर् मानवैश्च निषेविता सर्वकामैर् युनक्ति ॥ (८२।२)

ऊर्जावतीं मधुमतीं महापुण्यां त्रिवर्त्मगाम् । (८३।१)

त्रिलोकगोप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास्ते दिवं गताः ॥ (८३।२)

यो वत्स्यति द्रक्ष्यति वापि मर्त्यस् तस्मै प्रयच्छन्ति सुखानि देवाः । (८४।१)

तद्भाविताः स्पर्शने दर्शने यस् तस्मै देवा गतिम् इष्टां दिशन्ति ॥ (८४।२)

दक्षां पृथ्वीं बृहतीं विप्रकृष्टां शिवाम् ऋतां सुरसां सुप्रसन्नाम् । (८५।१)

विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां गङ्गां गता ये त्रिदिवं गतास्ते ॥ (८५।२)

ख्यातिर् यस्याः खं दिवं गां च नित्यं पुरा दिशो विदिशश्चावतस्थे । (८६।१)

तस्या जलं सेव्य सरिद्वराया मर्त्याः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति ॥ (८६।२)

इयं गङ्गेति नियतं प्रतिष्ठा गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयोषा । (८७।१)

प्रातस्त्रिमार्गा घृतवहा विपाप्मा गङ्गावतीर्णा वियतो विश्वतोया ॥ (८७।२)

सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या दिवो भुवश्चापि कक्ष्यानुरूपा । (८८।१)

भव्या पृथिव्या भाविनी भाति राजन् गङ्गा लोकानां पुण्यदा वै त्रयाणाम् ॥ (८८।२)

मधुप्रवाहा घृतरागोद्धृताभिर् महोर्मिभिः शोभिता ब्राह्मणैश्च । (८९।१)

दिवश्च्युता शिरसात्ता भवेन गङ्गावनीध्रास्त्रिदिवस्य माला ॥ (८९।२)

योनिर् वरिष्ठा विरजा वितन्वी शुष्मा इरा वारिवहा यशोदा । (९०।१)

विश्वावती चाकृतिर् इष्टिर् इद्धा गङ्गोक्षितानां भुवनस्य पन्थाः ॥ (९०।२)

क्षान्त्या मह्या गोपने धारणे च दीप्त्या कृशानोस्तपनस्य चैव । (९१।१)

तुल्या गङ्गा संमता ब्राह्मणानां गुहस्य ब्रह्मण्यतया च नित्यम् ॥ (९१।२)

ऋषिष्टुतां विष्णुपदीं पुराणीं सुपुण्यतोयां मनसापि लोके । (९२।१)

सर्वात्मना जाह्नवीं ये प्रपन्नास् ते ब्रह्मणः सदनं सम्प्रयाताः ॥ (९२।२)

लोकान् इमान्नयति या जननीव पुत्रान् सर्वात्मना सर्वगुणोपपन्ना । (९३।१)

स्वस्थानम् इष्टम् इह ब्राह्मम् अभीप्समानैर् गङ्गा सदैवात्मवशैर् उपास्या ॥ (९३।२)

उस्रां जुष्टां मिषतीं विश्वतोयाम् इरां वज्रीं रेवतीं भूधराणाम् । (९४।१)

शिष्टाश्रयाम् अमृतां ब्रह्मकान्तां गङ्गां श्रयेद् आत्मवान् सिद्धिकामः ॥ (९४।२)

प्रसाद्य देवान् सविभून् समस्तान् भगीरथस्तपसोग्रेण गङ्गाम् । (९५।१)

गाम् आनयत् ताम् अभिगम्य शश्वन् पुमान् भयं नेह नामुत्र विद्यात् ॥ (९५।२)

उदाहृतः सर्वथा ते गुणानां मयैकदेशः प्रसमीक्ष्य बुद्ध्या । (९६।१)

शक्तिर् न मे काचिद् इहास्ति वक्तुं गुणान् सर्वान् परिमातुं तथैव ॥ (९६।२)

मेरोः समुद्रस्य च सर्वरत्नैः संख्योपलानाम् उदकस्य वापि । (९७।१)

वक्तुं शक्यं नेह गङ्गाजलानां गुणाख्यानं परिमातुं तथैव ॥ (९७।२)

तस्माद् इमान् परया श्रद्धयोक्तान् गुणान् सर्वाञ् जाह्नवीजांस्तथैव । (९८।१)

भजेद् वाचा मनसा कर्मणा च भक्त्या युक्तः परया श्रद्दधानः ॥ (९८।२)

लोकान् इमांस्त्रीन् यशसा वितत्य सिद्धिं प्राप्य महतीं तां दुरापाम् । (९९।१)

गङ्गाकृतान् अचिरेणैव लोकान् यथेष्टम् इष्टान् विचरिष्यसि त्वम् ॥ (९९।२)

तव मम च गुणैर् महानुभावा जुषतु मतिं सततं स्वधर्मयुक्तैः । (१००।१)

अभिगतजनवत्सला हि गङ्गा भजति युनक्ति सुखैश्च भक्तिमन्तम् ॥ (१००।२)

भीष्म उवाच । (१०१।१)

इति परममतिर् गुणान् अनेकाञ् शिलरतये त्रिपथानुयोगरूपान् । (१०१।२)

बहुविधम् अनुशास्य तथ्यरूपान् गगनतलं द्युतिमान् विवेश सिद्धः ॥ (१०१।३)

शिलवृत्तिस्तु सिद्धस्य वाक्यैः संबोधितस्तदा । (१०२।१)

गङ्गाम् उपास्य विधिवत् सिद्धिं प्राप्तः सुदुर्लभाम् ॥ (१०२।२)

तस्मात् त्वम् अपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः । (१०३।१)

गङ्गाम् अभ्येहि सततं प्राप्स्यसे सिद्धिम् उत्तमाम् ॥ (१०३।२)

वैशंपायन उवाच । (१०४।१)

श्रुत्वेतिहासं भीष्मोक्तं गङ्गायाः स्तवसंयुतम् । (१०४।२)

युधिष्ठिरः परां प्रीतिम् अगच्छद् भ्रातृभिः सह ॥ (१०४।३)

इतिहासम् इमं पुण्यं शृणुयाद् यः पठेत वा । (१०५।१)

गङ्गायाः स्तवसंयुक्तं स मुच्येत् सर्वकिल्बिषैः ॥ (१०५।२)