MBh, 9, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिर् आयसैः । (१।२)
arjuno drauṇinā viddho yuddhe bahubhir āyasaiḥ |
तस्य चानुचरैः शूरैस्त्रिगर्तानां महारथैः । (१।३)
tasya cānucaraiḥ śūraistrigartānāṃ mahārathaiḥ |
द्रौणिं विव्याध समरे त्रिभिर् एव शिलीमुखैः ॥ (१।४)
drauṇiṃ vivyādha samare tribhir eva śilīmukhaiḥ ||
तथेतरान्महेष्वासान् द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजयः । (२।१)
tathetarānmaheṣvāsān dvābhyāṃ dvābhyāṃ dhanaṃjayaḥ |
न जहुः समरे पार्थं वध्यमानाः शितैः शरैः ॥ (३।२)
na jahuḥ samare pārthaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ ||
तैस्तु क्षिप्ताः शरा राजन् कार्तस्वरविभूषिताः । (५।१)
taistu kṣiptāḥ śarā rājan kārtasvaravibhūṣitāḥ |
तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् । (६।१)
tathā kṛṣṇau maheṣvāsau vṛṣabhau sarvadhanvinām |
शरैर् वीक्ष्य वितुन्नाङ्गौ प्रहृष्टौ युद्धदुर्मदौ ॥ (६।२)
śarair vīkṣya vitunnāṅgau prahṛṣṭau yuddhadurmadau ||
नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन्नैव च नः श्रुतम् । (८।१)
naitādṛśaṃ dṛṣṭapūrvaṃ rājannaiva ca naḥ śrutam |
यादृशं तत्र पार्थस्य तावकाः सम्प्रचक्रिरे ॥ (८।२)
yādṛśaṃ tatra pārthasya tāvakāḥ sampracakrire ||
स रथः सर्वतो भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः । (९।१)
sa rathaḥ sarvato bhāti citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ |
अवाकिरत् तां पृतनां मेघो वृष्ट्या यथाचलम् ॥ (१०।२)
avākirat tāṃ pṛtanāṃ megho vṛṣṭyā yathācalam ||
ते वध्यमानाः समरे पार्थनामाङ्कितैः शरैः । (११।१)
te vadhyamānāḥ samare pārthanāmāṅkitaiḥ śaraiḥ |
पार्थभूतम् अमन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम् ॥ (११।२)
pārthabhūtam amanyanta prekṣamāṇāstathāvidham ||
ततो ऽद्भुतशरज्वालो धनुःशब्दानिलो महान् । (१२।१)
tato 'dbhutaśarajvālo dhanuḥśabdānilo mahān |
तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथैः सह ॥ (१३।२)
tūṇīrāṇāṃ patākānāṃ dhvajānāṃ ca rathaiḥ saha ||
अक्षाणाम् अथ योक्त्राणां प्रतोदानां च सर्वशः ॥ (१४।२)
akṣāṇām atha yoktrāṇāṃ pratodānāṃ ca sarvaśaḥ ||
भुजानां च महाराज स्कन्धानां च समन्ततः ॥ (१५।२)
bhujānāṃ ca mahārāja skandhānāṃ ca samantataḥ ||
छत्राणां व्यजनैः सार्धं मुकुटानां च राशयः । (१६।१)
chatrāṇāṃ vyajanaiḥ sārdhaṃ mukuṭānāṃ ca rāśayaḥ |
बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा । (१७।२)
babhūva bharataśreṣṭha rudrasyākrīḍanaṃ yathā |
हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे द्वे परंतप । (१८।१)
hatvā tu samare pārthaḥ sahasre dve paraṃtapa |
रथानां सवरूथानां विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन् ॥ (१८।२)
rathānāṃ savarūthānāṃ vidhūmo 'gnir iva jvalan ||
यथा हि भगवान् अग्निर् जगद् दग्ध्वा चराचरम् । (१९।१)
yathā hi bhagavān agnir jagad dagdhvā carācaram |
विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो महारथः ॥ (१९।२)
vidhūmo dṛśyate rājaṃstathā pārtho mahārathaḥ ||
द्रौणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवस्य पराक्रमम् । (२०।१)
drauṇistu samare dṛṣṭvā pāṇḍavasya parākramam |
तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ श्वेताश्वौ धन्विनां वरौ । (२१।१)
tāvubhau puruṣavyāghrau śvetāśvau dhanvināṃ varau |
जीमूतानां यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ ॥ (२२।२)
jīmūtānāṃ yathā vṛṣṭistapānte bharatarṣabha ||
अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः संनतपर्वभिः । (२३।१)
anyonyaspardhinau tau tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
ततक्षतुर् मृधे ऽन्योन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाविव ॥ (२३।२)
tatakṣatur mṛdhe 'nyonyaṃ śṛṅgābhyāṃ vṛṣabhāviva ||
तयोर् युद्धं महाराज चिरं समम् इवाभवत् । (२४।१)
tayor yuddhaṃ mahārāja ciraṃ samam ivābhavat |
अस्त्राणां संगमश्चैव घोरस्तत्राभवन्महान् ॥ (२४।२)
astrāṇāṃ saṃgamaścaiva ghorastatrābhavanmahān ||
ततो ऽर्जुनं द्वादशभी रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः । (२५।१)
tato 'rjunaṃ dvādaśabhī rukmapuṅkhaiḥ sutejanaiḥ |
वासुदेवं च दशभिर् द्रौणिर् विव्याध भारत ॥ (२५।२)
vāsudevaṃ ca daśabhir drauṇir vivyādha bhārata ||
ततः प्रहस्य बीभत्सुर् व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनुः । (२६।१)
tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ |
मृदुपूर्वं ततश्चैनं त्रिभिर् विव्याध सायकैः ॥ (२७।२)
mṛdupūrvaṃ tataścainaṃ tribhir vivyādha sāyakaiḥ ||
हताश्वे तु रथे तिष्ठन् द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम् । (२८।१)
hatāśve tu rathe tiṣṭhan droṇaputrastvayasmayam |
चिछेद सप्तधा वीरः पार्थः शत्रुनिबर्हणः ॥ (२९।२)
cicheda saptadhā vīraḥ pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ ||
स छिन्नं मुसलं दृष्ट्वा द्रौणिः परमकोपनः । (३०।१)
sa chinnaṃ musalaṃ dṛṣṭvā drauṇiḥ paramakopanaḥ |
चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर् युद्धविशारदः ॥ (३०।३)
cikṣepa caiva pārthāya drauṇir yuddhaviśāradaḥ ||
तम् अन्तकम् इव क्रुद्धं परिघं प्रेक्ष्य पाण्डवः । (३१।१)
tam antakam iva kruddhaṃ parighaṃ prekṣya pāṇḍavaḥ |
अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पञ्चभिः सायकोत्तमैः ॥ (३१।२)
arjunastvarito jaghne pañcabhiḥ sāyakottamaiḥ ||
स छिन्नः पतितो भूमौ पार्थबाणैर् महाहवे । (३२।१)
sa chinnaḥ patito bhūmau pārthabāṇair mahāhave |
दारयन् पृथिवीन्द्राणां मनः शब्देन भारत ॥ (३२।२)
dārayan pṛthivīndrāṇāṃ manaḥ śabdena bhārata ||
ततो ऽपरैस्त्रिभिर् बाणैर् द्रौणिं विव्याध पाण्डवः । (३३।१)
tato 'paraistribhir bāṇair drauṇiṃ vivyādha pāṇḍavaḥ |
न संभ्रान्तस्तदा द्रौणिः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥ (३३।३)
na saṃbhrāntastadā drauṇiḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ ||
सुधर्मा तु ततो राजन् भारद्वाजं महारथम् । (३४।१)
sudharmā tu tato rājan bhāradvājaṃ mahāratham |
अवाकिरच्छरव्रातैः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ (३४।२)
avākiraccharavrātaiḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ ||
ततस्तु सुरथो ऽप्याजौ पाञ्चालानां महारथः । (३५।१)
tatastu suratho 'pyājau pāñcālānāṃ mahārathaḥ |
विकर्षन् वै धनुः श्रेष्ठं सर्वभारसहं दृढम् । (३६।१)
vikarṣan vai dhanuḥ śreṣṭhaṃ sarvabhārasahaṃ dṛḍham |
सुरथं तु ततः क्रुद्धम् आपतन्तं महारथम् । (३७।१)
surathaṃ tu tataḥ kruddham āpatantaṃ mahāratham |
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सृक्किणी परिलेलिहन् । (३८।१)
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā sṛkkiṇī parilelihan |
उद्वीक्ष्य सुरथं रोषाद् धनुर्ज्याम् अवमृज्य च । (३८।२)
udvīkṣya surathaṃ roṣād dhanurjyām avamṛjya ca |
मुमोच तीक्ष्णं नाराचं यमदण्डसमद्युतिम् ॥ (३८।३)
mumoca tīkṣṇaṃ nārācaṃ yamadaṇḍasamadyutim ||
स तस्य हृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगतः । (३९।१)
sa tasya hṛdayaṃ bhittvā praviveśātivegataḥ |
शक्राशनिर् इवोत्सृष्टा विदार्य धरणीतलम् ॥ (३९।२)
śakrāśanir ivotsṛṣṭā vidārya dharaṇītalam ||
वज्रेणेव यथा शृङ्गं पर्वतस्य महाधनम् ॥ (४०।२)
vajreṇeva yathā śṛṅgaṃ parvatasya mahādhanam ||
तस्मिंस्तु निहते वीरे द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । (४१।१)
tasmiṃstu nihate vīre droṇaputraḥ pratāpavān |
तत्र युद्धं महच्चासीद् अर्जुनस्य परैः सह । (४३।१)
tatra yuddhaṃ mahaccāsīd arjunasya paraiḥ saha |
मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ (४३।२)
madhyaṃdinagate sūrye yamarāṣṭravivardhanam ||
तत्राश्चर्यम् अपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम् । (४४।१)
tatrāścaryam apaśyāma dṛṣṭvā teṣāṃ parākramam |
यद् एको युगपद् वीरान् समयोधयद् अर्जुनः ॥ (४४।२)
yad eko yugapad vīrān samayodhayad arjunaḥ ||
विमर्दस्तु महान् आसीद् अर्जुनस्य परैः सह । (४५।१)
vimardastu mahān āsīd arjunasya paraiḥ saha |
शतक्रतोर् यथा पूर्वं महत्या दैत्यसेनया ॥ (४५।२)
śatakrator yathā pūrvaṃ mahatyā daityasenayā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.