MBh, 2, 66
Select a line for its word-by-word analysis.
पाण्डवान् धार्तराष्ट्राणां कथम् आसीन्मनस्तदा ॥ (१।३)
pāṇḍavān dhārtarāṣṭrāṇāṃ katham āsīnmanastadā ||
अनुज्ञातांस्तान् विदित्वा धृतराष्ट्रेण धीमता । (२।२)
anujñātāṃstān viditvā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā |
राजन् दुःशासनः क्षिप्रं जगाम भ्रातरं प्रति ॥ (२।३)
rājan duḥśāsanaḥ kṣipraṃ jagāma bhrātaraṃ prati ||
दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३।२)
duḥkhārto bharataśreṣṭha idaṃ vacanam abravīt ||
शत्रुसाद् गमयद् द्रव्यं तद् बुध्यध्वं महारथाः ॥ (४।२)
śatrusād gamayad dravyaṃ tad budhyadhvaṃ mahārathāḥ ||
मिथः संगम्य सहिताः पाण्डवान् प्रति मानिनः ॥ (५।२)
mithaḥ saṃgamya sahitāḥ pāṇḍavān prati māninaḥ ||
वैचित्रवीर्यं राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् । (६।१)
vaicitravīryaṃ rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam |
अभिगम्य त्वरायुक्ताः श्लक्ष्णं वचनम् अब्रुवन् ॥ (६।२)
abhigamya tvarāyuktāḥ ślakṣṇaṃ vacanam abruvan ||
न त्वयेदं श्रुतं राजन् यज्जगाद बृहस्पतिः । (७।२)
na tvayedaṃ śrutaṃ rājan yajjagāda bṛhaspatiḥ |
शक्रस्य नीतिं प्रवदन् विद्वान् देवपुरोहितः ॥ (७।३)
śakrasya nītiṃ pravadan vidvān devapurohitaḥ ||
सर्वोपायैर् निहन्तव्याः शत्रवः शत्रुकर्षण । (८।१)
sarvopāyair nihantavyāḥ śatravaḥ śatrukarṣaṇa |
पुरा युद्धाद् बलाद् वापि प्रकुर्वन्ति तवाहितम् ॥ (८।२)
purā yuddhād balād vāpi prakurvanti tavāhitam ||
ते वयं पाण्डवधनैः सर्वान् सम्पूज्य पार्थिवान् । (९।१)
te vayaṃ pāṇḍavadhanaiḥ sarvān sampūjya pārthivān |
यदि तान् योधयिष्यामः किं वा नः परिहास्यति ॥ (९।२)
yadi tān yodhayiṣyāmaḥ kiṃ vā naḥ parihāsyati ||
अहीन् आशीविषान् क्रुद्धान् दंशाय समुपस्थितान् । (१०।१)
ahīn āśīviṣān kruddhān daṃśāya samupasthitān |
कृत्वा कण्ठे च पृष्ठे च कः समुत्स्रष्टुम् अर्हति ॥ (१०।२)
kṛtvā kaṇṭhe ca pṛṣṭhe ca kaḥ samutsraṣṭum arhati ||
आत्तशस्त्रा रथगताः कुपितास्तात पाण्डवाः । (११।१)
āttaśastrā rathagatāḥ kupitāstāta pāṇḍavāḥ |
निःशेषं नः करिष्यन्ति क्रुद्धा ह्याशीविषा यथा ॥ (११।२)
niḥśeṣaṃ naḥ kariṣyanti kruddhā hyāśīviṣā yathā ||
संनद्धो ह्यर्जुनो याति विवृत्य परमेषुधी । (१२।१)
saṃnaddho hyarjuno yāti vivṛtya parameṣudhī |
गाण्डीवं मुहुर् आदत्ते निःश्वसंश्च निरीक्षते ॥ (१२।२)
gāṇḍīvaṃ muhur ādatte niḥśvasaṃśca nirīkṣate ||
गदां गुर्वीं समुद्यम्य त्वरितश्च वृकोदरः । (१३।१)
gadāṃ gurvīṃ samudyamya tvaritaśca vṛkodaraḥ |
स्वरथं योजयित्वाशु निर्यात इति नः श्रुतम् ॥ (१३।२)
svarathaṃ yojayitvāśu niryāta iti naḥ śrutam ||
नकुलः खड्गम् आदाय चर्म चाप्यष्टचन्द्रकम् । (१४।१)
nakulaḥ khaḍgam ādāya carma cāpyaṣṭacandrakam |
सहदेवश्च राजा च चक्रुर् आकारम् इङ्गितैः ॥ (१४।२)
sahadevaśca rājā ca cakrur ākāram iṅgitaiḥ ||
ते त्वास्थाय रथान् सर्वे बहुशस्त्रपरिच्छदान् । (१५।१)
te tvāsthāya rathān sarve bahuśastraparicchadān |
अभिघ्नन्तो रथव्रातान् सेनायोगाय निर्ययुः ॥ (१५।२)
abhighnanto rathavrātān senāyogāya niryayuḥ ||
न क्षंस्यन्ते तथास्माभिर् जातु विप्रकृता हि ते । (१६।१)
na kṣaṃsyante tathāsmābhir jātu viprakṛtā hi te |
द्रौपद्याश्च परिक्लेशं कस्तेषां क्षन्तुम् अर्हति ॥ (१६।२)
draupadyāśca parikleśaṃ kasteṣāṃ kṣantum arhati ||
पुनर् दीव्याम भद्रं ते वनवासाय पाण्डवैः । (१७।१)
punar dīvyāma bhadraṃ te vanavāsāya pāṇḍavaiḥ |
एवम् एतान् वशे कर्तुं शक्ष्यामो भरतर्षभ ॥ (१७।२)
evam etān vaśe kartuṃ śakṣyāmo bharatarṣabha ||
ते वा द्वादश वर्षाणि वयं वा द्यूतनिर्जिताः । (१८।१)
te vā dvādaśa varṣāṇi vayaṃ vā dyūtanirjitāḥ |
ज्ञाताश्च पुनर् अन्यानि वने वर्षाणि द्वादश ॥ (१९।२)
jñātāśca punar anyāni vane varṣāṇi dvādaśa ||
निवसेम वयं ते वा तथा द्यूतं प्रवर्तताम् । (२०।१)
nivasema vayaṃ te vā tathā dyūtaṃ pravartatām |
अक्षान् उप्त्वा पुनर्द्यूतम् इदं दीव्यन्तु पाण्डवाः ॥ (२०।२)
akṣān uptvā punardyūtam idaṃ dīvyantu pāṇḍavāḥ ||
एतत् कृत्यतमं राजन्न् अस्माकं भरतर्षभ । (२१।१)
etat kṛtyatamaṃ rājann asmākaṃ bharatarṣabha |
अयं हि शकुनिर् वेद सविद्याम् अक्षसंपदम् ॥ (२१।२)
ayaṃ hi śakunir veda savidyām akṣasaṃpadam ||
सारवद् विपुलं सैन्यं सत्कृत्य च दुरासदम् ॥ (२२।२)
sāravad vipulaṃ sainyaṃ satkṛtya ca durāsadam ||
ते च त्रयोदशे वर्षे पारयिष्यन्ति चेद् व्रतम् । (२३।१)
te ca trayodaśe varṣe pārayiṣyanti ced vratam |
जेष्यामस्तान् वयं राजन् रोचतां ते परंतप ॥ (२३।२)
jeṣyāmastān vayaṃ rājan rocatāṃ te paraṃtapa ||
तूर्णं प्रत्यानयस्वैतान् कामं व्यध्वगतान् अपि । (२४।२)
tūrṇaṃ pratyānayasvaitān kāmaṃ vyadhvagatān api |
आगच्छन्तु पुनर्द्यूतम् इदं कुर्वन्तु पाण्डवाः ॥ (२४।३)
āgacchantu punardyūtam idaṃ kurvantu pāṇḍavāḥ ||
विदुरो द्रोणपुत्रश्च वैश्यापुत्रश्च वीर्यवान् ॥ (२५।३)
viduro droṇaputraśca vaiśyāputraśca vīryavān ||
मा द्यूतम् इत्यभाषन्त शमो ऽस्त्विति च सर्वशः ॥ (२६।२)
mā dyūtam ityabhāṣanta śamo 'stviti ca sarvaśaḥ ||
अकामानां च सर्वेषां सुहृदाम् अर्थदर्शिनाम् । (२७।१)
akāmānāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdām arthadarśinām |
अकरोत् पाण्डवाह्वानं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ॥ (२७।२)
akarot pāṇḍavāhvānaṃ dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ ||
पुत्रहार्दाद् धर्मयुक्तं गान्धारी शोककर्शिता ॥ (२८।२)
putrahārdād dharmayuktaṃ gāndhārī śokakarśitā ||
मा बालानाम् अशिष्टानाम् अभिमंस्था मतिं प्रभो । (३१।१)
mā bālānām aśiṣṭānām abhimaṃsthā matiṃ prabho |
मा कुलस्य क्षये घोरे कारणं त्वं भविष्यसि ॥ (३१।२)
mā kulasya kṣaye ghore kāraṇaṃ tvaṃ bhaviṣyasi ||
बद्धं सेतुं को नु भिन्द्याद्धमेच्छान्तं च पावकम् । (३२।१)
baddhaṃ setuṃ ko nu bhindyāddhamecchāntaṃ ca pāvakam |
शमे धृतान् पुनः पार्थान् कोपयेत् को नु भारत ॥ (३२।२)
śame dhṛtān punaḥ pārthān kopayet ko nu bhārata ||
स्मरन्तं त्वाम् आजमीढ स्मारयिष्याम्यहं पुनः । (३३।१)
smarantaṃ tvām ājamīḍha smārayiṣyāmyahaṃ punaḥ |
शास्त्रं न शास्ति दुर्बुद्धिं श्रेयसे वेतराय वा ॥ (३३।२)
śāstraṃ na śāsti durbuddhiṃ śreyase vetarāya vā ||
न वै वृद्धो बालमतिर् भवेद् राजन् कथंचन । (३४।१)
na vai vṛddho bālamatir bhaved rājan kathaṃcana |
त्वन्नेत्राः सन्तु ते पुत्रा मा त्वां दीर्णाः प्रहासिषुः ॥ (३४।२)
tvannetrāḥ santu te putrā mā tvāṃ dīrṇāḥ prahāsiṣuḥ ||
शमेन धर्मेण परस्य बुद्ध्या जाता बुद्धिः सास्तु ते मा प्रतीपा । (३५।१)
śamena dharmeṇa parasya buddhyā jātā buddhiḥ sāstu te mā pratīpā |
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्रीर् मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ (३५।२)
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān ||
अथाब्रवीन्महाराजो गान्धारीं धर्मदर्शिनीम् । (३६।१)
athābravīnmahārājo gāndhārīṃ dharmadarśinīm |
अन्तः कामं कुलस्यास्तु न शक्ष्यामि निवारितुम् ॥ (३६।२)
antaḥ kāmaṃ kulasyāstu na śakṣyāmi nivāritum ||
यथेच्छन्ति तथैवास्तु प्रत्यागच्छन्तु पाण्डवाः । (३७।१)
yathecchanti tathaivāstu pratyāgacchantu pāṇḍavāḥ |
पुनर्द्यूतं प्रकुर्वन्तु मामकाः पाण्डवैः सह ॥ (३७।२)
punardyūtaṃ prakurvantu māmakāḥ pāṇḍavaiḥ saha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.