संजय उवाच । (१।१)

शृणु राजन्न् अवहितो यथा वृत्तो महान् क्षयः । (१।२)

कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम् ॥ (१।३)

निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना । (२।१)

विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत् ॥ (२।२)

विमुखे तव पुत्रे तु शोकोपहतचेतसि । (३।१)

भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम् ॥ (३।२)

ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारत । (४।१)

बलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदम् उत्तमम् ॥ (४।२)

अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विकृतं प्रेक्ष्य संयुगे । (५।१)

पतितान् रथनीडांश्च रथांश्चापि महात्मनाम् ॥ (५।२)

रणे विनिहतान्नागान् दृष्ट्वा पत्तींश्च मारिष । (६।१)

आयोधनं चातिघोरं रुद्रस्याक्रीडसंनिभम् ॥ (६।२)

अप्रख्यातिं गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः । (७।१)

कृपाविष्टः कृपो राजन् वयःशीलसमन्वितः ॥ (७।२)

अब्रवीत् तत्र तेजस्वी सो ऽभिसृत्य जनाधिपम् । (८।१)

दुर्योधनं मन्युवशाद् वचनं वचनक्षमः ॥ (८।२)

दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वा वक्ष्यामि कौरव । (९।१)

श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचते ऽनघ ॥ (९।२)

न युद्धधर्माच्छ्रेयान् वै पन्था राजेन्द्र विद्यते । (१०।१)

यं समाश्रित्य युध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ (१०।२)

पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रेयो मातुलस्तथा । (११।१)

संबन्धिबान्धवाश्चैव योध्या वै क्षत्रजीविना ॥ (११।२)

वधे चैव परो धर्मस्तथाधर्मः पलायने । (१२।१)

ते स्म घोरां समापन्ना जीविकां जीवितार्थिनः ॥ (१२।२)

तत्र त्वां प्रतिवक्ष्यामि किंचिद् एव हितं वचः । (१३।१)

हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे ॥ (१३।२)

जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चानघ । (१४।१)

लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपास्महे ॥ (१४।२)

येषु भारं समासज्य राज्ये मतिम् अकुर्महि । (१५।१)

ते संत्यज्य तनूर् याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम् ॥ (१५।२)

वयं त्विह विनाभूता गुणवद्भिर् महारथैः । (१६।१)

कृपणं वर्तयिष्याम पातयित्वा नृपान् बहून् ॥ (१६।२)

सर्वैर् अपि च जीवद्भिर् बीभत्सुर् अपराजितः । (१७।१)

कृष्णनेत्रो महाबाहुर् देवैर् अपि दुरासदः ॥ (१७।२)

इन्द्रकार्मुकवज्राभम् इन्द्रकेतुम् इवोच्छ्रितम् । (१८।१)

वानरं केतुम् आसाद्य संचचाल महाचमूः ॥ (१८।२)

सिंहनादेन भीमस्य पाञ्चजन्यस्वनेन च । (१९।१)

गाण्डीवस्य च निर्घोषात् संहृष्यन्ति मनांसि नः ॥ (१९।२)

चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ति नयनप्रभाम् । (२०।१)

अलातम् इव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत ॥ (२०।२)

जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद् धनुः । (२१।१)

दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युद् अभ्रघनेष्विव ॥ (२१।२)

उह्यमानश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकः । (२२।१)

तावकं तद् बलं राजन्न् अर्जुनो ऽस्त्रविदां वरः । (२२।२)

गहनं शिशिरे कक्षं ददाहाग्निर् इवोत्थितः ॥ (२२।३)

गाहमानम् अनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम् । (२३।१)

धनंजयम् अपश्याम चतुर्दन्तम् इव द्विपम् ॥ (२३।२)

विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान् । (२४।१)

धनंजयम् अपश्याम नलिनीम् इव कुञ्जरम् ॥ (२४।२)

त्रासयन्तं तथा योधान् धनुर् घोषेण पाण्डवम् । (२५।१)

भूय एनम् अपश्याम सिंहं मृगगणा इव ॥ (२५।२)

सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम् । (२६।१)

आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विरेजतुः ॥ (२६।२)

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत । (२७।१)

संग्रामस्यातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि ॥ (२७।२)

वायुनेव विधूतानि तवानीकानि सर्वशः । (२८।१)

शरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समन्ततः ॥ (२८।२)

तां नावम् इव पर्यस्तां भ्रान्तवातां महार्णवे । (२९।१)

तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत् ॥ (२९।२)

क्व नु ते सूतपुत्रो ऽभूत् क्व नु द्रोणः सहानुगः । (३०।१)

अहं क्व च क्व चात्मा ते हार्दिक्यश्च तथा क्व नु । (३०।२)

दुःशासनश्च भ्राता ते भ्रातृभिः सहितः क्व नु ॥ (३०।३)

बाणगोचरसम्प्राप्तं प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम् । (३१।१)

संबन्धिनस्ते भ्रातॄंश्च सहायान्मातुलांस्तथा ॥ (३१।२)

सर्वान् विक्रम्य मिषतो लोकांश्चाक्रम्य मूर्धनि । (३२।१)

जयद्रथो हतो राजन् किं नु शेषम् उपास्महे ॥ (३२।२)

को वेह स पुमान् अस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम् । (३३।१)

तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मनः । (३३।२)

गाण्डीवस्य च निर्घोषो वीर्याणि हरते हि नः ॥ (३३।३)

नष्टचन्द्रा यथा रात्रिः सेनेयं हतनायका । (३४।१)

नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता ॥ (३४।२)

ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः । (३५।१)

चरिष्यति महाबाहुः कक्षे ऽग्निर् इव संज्वलन् ॥ (३५।२)

सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः । (३६।१)

दारयेत गिरीन् सर्वाञ् शोषयेत च सागरान् ॥ (३६।२)

उवाच वाक्यं यद् भीमः सभामध्ये विशां पते । (३७।१)

कृतं तत् सकलं तेन भूयश्चैव करिष्यति ॥ (३७।२)

प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम् । (३८।१)

दुरासदं तथा गुप्तं गूढं गाण्डीवधन्वना ॥ (३८।२)

युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु । (३९।१)

अकारणकृतान्येव तेषां वः फलम् आगतम् ॥ (३९।२)

आत्मनो ऽर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृतः । (४०।१)

स ते संशयितस्तात आत्मा च भरतर्षभ ॥ (४०।२)

रक्ष दुर्योधनात्मानम् आत्मा सर्वस्य भाजनम् । (४१।१)

भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम् ॥ (४१।२)

हीयमानेन वै संधिः पर्येष्टव्यः समेन च । (४२।१)

विग्रहो वर्धमानेन नीतिर् एषा बृहस्पतेः ॥ (४२।२)

ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्वबलशक्तितः । (४३।१)

अत्र ते पाण्डवैः सार्धं संधिं मन्ये क्षमं प्रभो ॥ (४३।२)

न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यते । (४४।१)

स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान्न च श्रेयो ऽनुविन्दति ॥ (४४।२)

प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि । (४५।१)

श्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन् गन्तुं पराभवम् ॥ (४५।२)

वैचित्रवीर्यवचनात् कृपाशीलो युधिष्ठिरः । (४६।१)

विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च ॥ (४६।२)

यद् ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानम् अपराजितम् । (४७।१)

अर्जुनं भीमसेनं च सर्वं कुर्युर् असंशयम् ॥ (४७।२)

नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं कौरवस्य ह । (४८।१)

धृतराष्ट्रस्य मन्ये ऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः ॥ (४८।२)

एतत् क्षमम् अहं मन्ये तव पार्थैर् अविग्रहम् । (४९।१)

न त्वा ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात् । (४९।२)

पथ्यं राजन् ब्रवीमि त्वां तत् परासुः स्मरिष्यसि ॥ (४९।३)

इति वृद्धो विलप्यैतत् कृपः शारद्वतो वचः । (५०।१)

दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य शुशोच च मुमोह च ॥ (५०।२)