वैशंपायन उवाच । (१।१)

उषित्वा तत्र रामस्तु सम्पूज्याश्रमवासिनः । (१।२)

तथा मङ्कणके प्रीतिं शुभां चक्रे हलायुधः ॥ (१।३)

दत्त्वा दानं द्विजातिभ्यो रजनीं ताम् उपोष्य च । (२।१)

पूजितो मुनिसंघैश्च प्रातर् उत्थाय लाङ्गली ॥ (२।२)

अनुज्ञाप्य मुनीन् सर्वान् स्पृष्ट्वा तोयं च भारत । (३।१)

प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर् महाबलः ॥ (३।२)

तत औशनसं तीर्थम् आजगाम हलायुधः । (४।१)

कपालमोचनं नाम यत्र मुक्तो महामुनिः ॥ (४।२)

महता शिरसा राजन् ग्रस्तजङ्घो महोदरः । (५।१)

राक्षसस्य महाराज रामक्षिप्तस्य वै पुरा ॥ (५।२)

तत्र पूर्वं तपस्तप्तं काव्येन सुमहात्मना । (६।१)

यत्रास्य नीतिर् अखिला प्रादुर्भूता महात्मनः । (६।२)

तत्रस्थश्चिन्तयामास दैत्यदानवविग्रहम् ॥ (६।३)

तत् प्राप्य च बलो राजंस्तीर्थप्रवरम् उत्तमम् । (७।१)

विधिवद्धि ददौ वित्तं ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ (७।२)

जनमेजय उवाच । (८।१)

कपालमोचनं ब्रह्मन् कथं यत्र महामुनिः । (८।२)

मुक्तः कथं चास्य शिरो लग्नं केन च हेतुना ॥ (८।३)

वैशंपायन उवाच । (९।१)

पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना । (९।२)

वसता राजशार्दूल राक्षसास्तत्र हिंसिताः ॥ (९।३)

जनस्थाने शिरश्छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः । (१०।१)

क्षुरेण शितधारेण तत् पपात महावने ॥ (१०।२)

महोदरस्य तल् लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छया । (११।१)

वने विचरतो राजन्न् अस्थि भित्त्वास्फुरत् तदा ॥ (११।२)

स तेन लग्नेन तदा द्विजातिर् न शशाक ह । (१२।१)

अभिगन्तुं महाप्राज्ञस्तीर्थान्यायतनानि च ॥ (१२।२)

स पूतिना विस्रवता वेदनार्तो महामुनिः । (१३।१)

जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्याम् इति नः श्रुतम् ॥ (१३।२)

स गत्वा सरितः सर्वाः समुद्रांश्च महातपाः । (१४।१)

कथयामास तत् सर्वम् ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ (१४।२)

आप्लुतः सर्वतीर्थेषु न च मोक्षम् अवाप्तवान् । (१५।१)

स तु शुश्राव विप्रेन्द्रो मुनीनां वचनं महत् ॥ (१५।२)

सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातम् औशनसं तदा । (१६।१)

सर्वपापप्रशमनं सिद्धक्षेत्रम् अनुत्तमम् ॥ (१६।२)

स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थम् औशनसं द्विजः । (१७।१)

तत औशनसे तीर्थे तस्योपस्पृशतस्तदा । (१७।२)

तच्छिरश्चरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा ॥ (१७।३)

ततः स विरुजो राजन् पूतात्मा वीतकल्मषः । (१८।१)

आजगामाश्रमं प्रीतः कृतकृत्यो महोदरः ॥ (१८।२)

सो ऽथ गत्वाश्रमं पुण्यं विप्रमुक्तो महातपाः । (१९।१)

कथयामास तत् सर्वम् ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ (१९।२)

ते श्रुत्वा वचनं तस्य ततस्तीर्थस्य मानद । (२०।१)

कपालमोचनम् इति नाम चक्रुः समागताः ॥ (२०।२)

तत्र दत्त्वा बहून् दायान् विप्रान् सम्पूज्य माधवः । (२१।१)

जगाम वृष्णिप्रवरो रुषङ्गोराश्रमं तदा ॥ (२१।२)

यत्र तप्तं तपो घोरम् आर्ष्टिषेणेन भारत । (२२।१)

ब्राह्मण्यं लब्धवांस्तत्र विश्वामित्रो महामुनिः ॥ (२२।२)

ततो हलधरः श्रीमान् ब्राह्मणैः परिवारितः । (२३।१)

जगाम यत्र राजेन्द्र रुषङ्गुस्तनुम् अत्यजत् ॥ (२३।२)

रुषङ्गुर् ब्राह्मणो वृद्धस्तपोनित्यश्च भारत । (२४।१)

देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा बहु ॥ (२४।२)

ततः सर्वान् उपादाय तनयान् वै महातपाः । (२५।१)

रुषङ्गुर् अब्रवीत् तत्र नयध्वं मा पृथूदकम् ॥ (२५।२)

विज्ञायातीतवयसं रुषङ्गुं ते तपोधनाः । (२६।१)

तं वै तीर्थम् उपानिन्युः सरस्वत्यास्तपोधनम् ॥ (२६।२)

स तैः पुत्रैस्तदा धीमान् आनीतो वै सरस्वतीम् । (२७।१)

पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसंघैर् निषेविताम् ॥ (२७।२)

स तत्र विधिना राजन्न् आप्लुतः सुमहातपाः । (२८।१)

ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्चैव प्राहेदम् ऋषिसत्तमः । (२८।२)

सुप्रीतः पुरुषव्याघ्र सर्वान् पुत्रान् उपासतः ॥ (२८।३)

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेद् आत्मनस्तनुम् । (२९।१)

पृथूदके जप्यपरो नैनं श्वोमरणं तपेत् ॥ (२९।२)

तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुधः । (३०।१)

दत्त्वा चैव बहून् दायान् विप्राणां विप्रवत्सलः ॥ (३०।२)

ससर्ज यत्र भगवांल् लोकांल् लोकपितामहः । (३१।१)

यत्रार्ष्टिषेणः कौरव्य ब्राह्मण्यं संशितव्रतः । (३१।२)

तपसा महता राजन् प्राप्तवान् ऋषिसत्तमः ॥ (३१।३)

सिन्धुद्वीपश्च राजर्षिर् देवापिश्च महातपाः । (३२।१)

ब्राह्मण्यं लब्धवान् यत्र विश्वामित्रो महामुनिः । (३२।२)

महातपस्वी भगवान् उग्रतेजा महातपाः ॥ (३२।३)

तत्राजगाम बलवान् बलभद्रः प्रतापवान् ॥ (३३।१)