युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

कीदृशेभ्यः प्रदातव्यं भवेच्छ्राद्धं पितामह । (१।२)

द्विजेभ्यः कुरुशार्दूल तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

ब्राह्मणान्न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित् । (२।२)

दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्याय्यम् आहुः परीक्षणम् ॥ (२।३)

देवताः पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा । (३।१)

उपेत्य तस्माद् देवेभ्यः सर्वेभ्यो दापयेन्नरः ॥ (३।२)

श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद् ब्राह्मणान् बुधः । (४।१)

कुलशीलवयोरूपैर् विद्ययाभिजनेन च ॥ (४।२)

एषाम् अन्ये पङ्क्तिदूषास्तथान्ये पङ्क्तिपावनाः । (५।१)

अपाङ्क्तेयास्तु ये राजन् कीर्तयिष्यामि ताञ्शृणु ॥ (५।२)

कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः । (६।१)

ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायनः सर्वविक्रयी ॥ (६।२)

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी । (७।१)

सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिकः कूटकारकः ॥ (७।२)

पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर् गृहे । (८।१)

अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति ॥ (८।२)

पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिकः । (९।१)

अव्रतानाम् उपाध्यायः काण्डपृष्ठस्तथैव च ॥ (९।२)

श्वभिर् यश्च परिक्रामेद् यः शुना दष्ट एव च । (१०।१)

परिवित्तिश्च यश्च स्याद् दुश्चर्मा गुरुतल्पगः । (१०।२)

कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर् यश्च जीवति ॥ (१०।३)

एतान् इह विजानीयाद् अपाङ्क्तेयान् द्विजाधमान् । (११।१)

शूद्राणाम् उपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतसः ॥ (११।२)

षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री यावत् प्रपश्यति । (१२।१)

पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद् दूषयते नृप ॥ (१२।२)

यद् वेष्टितशिरा भुङ्क्ते यद् भुङ्क्ते दक्षिणामुखः । (१३।१)

सोपानत्कश्च यद् भुङ्क्ते सर्वं विद्यात् तद् आसुरम् ॥ (१३।२)

असूयता च यद् दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम् । (१४।१)

सर्वं तद् असुरेन्द्राय ब्रह्मा भागम् अकल्पयत् ॥ (१४।२)

श्वानश्च पङ्क्तिदूषाश्च नावेक्षेरन् कथंचन । (१५।१)

तस्मात् परिवृते दद्यात् तिलांश्चान्ववकीरयेत् ॥ (१५।२)

तिलादाने च क्रव्यादा ये च क्रोधवशा गणाः । (१६।१)

यातुधानाः पिशाचाश्च विप्रलुम्पन्ति तद्धविः ॥ (१६।२)

यावद्ध्यपङ्क्त्यः पङ्क्त्यां वै भुञ्जानान् अनुपश्यति । (१७।१)

तावत् फलाद् भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम् ॥ (१७।२)

इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः । (१८।१)

ये त्वतस्तान् प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान् द्विजान् ॥ (१८।२)

वेदविद्याव्रतस्नाता ब्राह्मणाः सर्व एव हि । (१९।१)

पाङ्क्तेयान् यांस्तु वक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पङ्क्तिपावनाः ॥ (१९।२)

त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । (२०।१)

ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ॥ (२०।२)

मातापित्रोर् यश्च वश्यः श्रोत्रियो दशपूरुषः । (२१।१)

ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा । (२१।२)

वेदविद्याव्रतस्नातो विप्रः पङ्क्तिं पुनात्युत ॥ (२१।३)

अथर्वशिरसो ऽध्येता ब्रह्मचारी यतव्रतः । (२२।१)

सत्यवादी धर्मशीलः स्वकर्मनिरतश्च यः ॥ (२२।२)

ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः । (२३।१)

मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः ॥ (२३।२)

अक्रोधना अचपलाः क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः । (२४।१)

सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान्निमन्त्रयेत् । (२४।२)

एतेषु दत्तम् अक्षय्यम् एते वै पङ्क्तिपावनाः ॥ (२४।३)

इमे परे महाराज विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः । (२५।१)

यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगाः सुचरितव्रताः ॥ (२५।२)

ये चेतिहासं प्रयताः श्रावयन्ति द्विजोत्तमान् । (२६।१)

ये च भाष्यविदः केचिद् ये च व्याकरणे रताः ॥ (२६।२)

अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्यथापि च । (२७।१)

अधीत्य च यथान्यायं विधिवत् तस्य कारिणः ॥ (२७।२)

उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रदः । (२८।१)

अग्र्यः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च ॥ (२८।२)

यावद् एते प्रपश्यन्ति पङ्क्त्यास्तावत् पुनन्त्युत । (२९।१)

ततो हि पावनात् पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते ॥ (२९।२)

क्रोशाद् अर्धतृतीयात् तु पावयेद् एक एव हि । (३०।१)

ब्रह्मदेयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदुः ॥ (३०।२)

अनृत्विग् अनुपाध्यायः स चेद् अग्रासनं व्रजेत् । (३१।१)

ऋत्विग्भिर् अननुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम् ॥ (३१।२)

अथ चेद् वेदवित् सर्वैः पङ्क्तिदोषैर् विवर्जितः । (३२।१)

न च स्यात् पतितो राजन् पङ्क्तिपावन एव सः ॥ (३२।२)

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद् द्विजान् । (३३।१)

स्वकर्मनिरतान् दान्तान् कुले जातान् बहुश्रुतान् ॥ (३३।२)

यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च । (३४।१)

न प्रीणाति पितॄन् देवान् स्वर्गं च न स गच्छति ॥ (३४।२)

यश्च श्राद्धे कुरुते संगतानि न देवयानेन पथा स याति । (३५।१)

स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद् वा स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्रः ॥ (३५।२)

तस्मान्मित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत दद्यान्मित्रेभ्यः संग्रहार्थं धनानि । (३६।१)

यं मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं तं मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये ॥ (३६।२)

यथोषरे बीजम् उप्तं न रोहेन् न चास्योप्ता प्राप्नुयाद् बीजभागम् । (३७।१)

एवं श्राद्धं भुक्तम् अनर्हमाणैर् न चेह नामुत्र फलं ददाति ॥ (३७।२)

ब्राह्मणो ह्यनधीयानस्तृणाग्निर् इव शाम्यति । (३८।१)

तस्मै श्राद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते ॥ (३८।२)

संभोजनी नाम पिशाचदक्षिणा सा नैव देवान्न पितॄन् उपैति । (३९।१)

इहैव सा भ्राम्यति क्षीणपुण्या शालान्तरे गौर् इव नष्टवत्सा ॥ (३९।२)

यथाग्नौ शान्ते घृतम् आजुहोति तन्नैव देवान्न पितॄन् उपैति । (४०।१)

तथा दत्तं नर्तने गायने च यां चानृचे दक्षिणाम् आवृणोति ॥ (४०।२)

उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा या चानृचे दक्षिणा दीयते वै । (४१।१)

आघातनी गर्हितैषा पतन्ती तेषां प्रेतान् पातयेद् देवयानात् ॥ (४१।२)

ऋषीणां समयं नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर । (४२।१)

निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास्तान् देवा ब्राह्मणान् विदुः ॥ (४२।२)

स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च । (४३।१)

तपोनिष्ठाश्च बोद्धव्याः कर्मनिष्ठाश्च भारत ॥ (४३।२)

कव्यानि ज्ञाननिष्ठेभ्यः प्रतिष्ठाप्यानि भारत । (४४।१)

तत्र ये ब्राह्मणाः केचिन्न निन्दति हि ते वराः ॥ (४४।२)

ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञ्श्राद्धेषु भोजयेत् । (४५।१)

ब्राह्मणा निन्दिता राजन् हन्युस्त्रिपुरुषं कुलम् ॥ (४५।२)

वैखानसानां वचनम् ऋषीणां श्रूयते नृप । (४६।१)

दूराद् एव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान् । (४६।२)

प्रियान् वा यदि वा द्वेष्यांस्तेषु तच्छ्राद्धम् आवपेत् ॥ (४६।३)

यः सहस्रं सहस्राणां भोजयेद् अनृचां नरः । (४७।१)

एकस्तान्मन्त्रवित् प्रीतः सर्वान् अर्हति भारत ॥ (४७।२)