भीष्म उवाच । (१।१)

एवम् उक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं ब्रह्मवित्तमः । (१।२)

नारदः पवने सर्वं शल्मलेर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१।३)

हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छल्मलिः परिवारवान् । (२।१)

बृहन्मूलो बृहच्छाखः स त्वां वायो ऽवमन्यते ॥ (२।२)

बहून्याक्षेपयुक्तानि त्वाम् आह वचनानि सः । (३।१)

न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं त्वयि प्रभो ॥ (३।२)

जानामि त्वाम् अहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम् । (४।१)

वरिष्ठं च गरिष्ठं च क्रोधे वैवस्वतं यथा ॥ (४।२)

एवं तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः । (५।१)

शल्मलिं तम् उपागम्य क्रुद्धो वचनम् अब्रवीत् ॥ (५।२)

शल्मले नारदे यत् तत् त्वयोक्तं मद्विगर्हणम् । (६।१)

अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम् ॥ (६।२)

नाहं त्वा नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम । (७।१)

पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान् प्रभुः ॥ (७।२)

तस्य विश्रमणाद् एव प्रसादो यः कृतस्तव । (८।१)

रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद् द्रुमाधम ॥ (८।२)

यन्मा त्वम् अवजानीषे यथान्यं प्राकृतं तथा । (९।१)

दर्शयाम्येष आत्मानं यथा माम् अवभोत्स्यसे ॥ (९।२)

एवम् उक्तस्ततः प्राह शल्मलिः प्रहसन्न् इव । (१०।१)

पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानम् आत्मना ॥ (१०।२)

मयि वै त्यज्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि । (११।१)

न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयंप्रभुः ॥ (११।२)

इत्येवम् उक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद् वचः । (१२।१)

दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिर् उपागमत् ॥ (१२।२)

अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर् वातकारितम् । (१३।१)

पश्यमानस्तदात्मानम् असमं मातरिश्वनः ॥ (१३।२)

नारदे यन्मया प्रोक्तं पवनं प्रति तन्मृषा । (१४।१)

असमर्थो ह्यहं वायोर् बलेन बलवान् हि सः ॥ (१४।२)

मारुतो बलवान्नित्यं यथैनं नारदो ऽब्रवीत् । (१५।१)

अहं हि दुर्बलो ऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः ॥ (१५।२)

किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद् वनस्पतिः । (१६।१)

तद् अहं बुद्धिम् आस्थाय भयं मोक्ष्ये समीरणात् ॥ (१६।२)

यदि तां बुद्धिम् आस्थाय चरेयुः पर्णिनो वने । (१७।१)

अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात् पवनान्नात्र संशयः ॥ (१७।२)

ते ऽत्र बाला न जानन्ति यथा नैनान् समीरणः । (१८।१)

समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा ॥ (१८।२)

ततो निश्चित्य मनसा शल्मलिः क्षुभितस्तदा । (१९।१)

शाखाः स्कन्धान् प्रशाखाश्च स्वयम् एव व्यशातयत् ॥ (१९।२)

स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च । (२०।१)

प्रभाते वायुम् आयान्तं प्रत्यैक्षत वनस्पतिः ॥ (२०।२)

ततः क्रुद्धः श्वसन् वायुः पातयन् वै महाद्रुमान् । (२१।१)

आजगामाथ तं देशं स्थितो यत्र स शल्मलिः ॥ (२१।२)

तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं विशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः । (२२।१)

उवाच वाक्यं स्मयमान एनं मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम् ॥ (२२।२)

अहम् अप्येवम् एव त्वां कुर्वाणः शल्मले रुषा । (२३।१)

आत्मना यत् कृतं कृत्स्नं शाखानाम् अपकर्षणम् ॥ (२३।२)

हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशवान् । (२४।१)

आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगो ऽभवः ॥ (२४।२)

एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शल्मलिर् व्रीडितस्तदा । (२५।१)

अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत् तदाब्रवीत् ॥ (२५।२)

एवं यो राजशार्दूल दुर्बलः सन् बलीयसा । (२६।१)

वैरम् आसज्जते बालस्तप्यते शल्मलिर् यथा ॥ (२६।२)

तस्माद् वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः । (२७।१)

शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शल्मलिस्तथा ॥ (२७।२)

न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु । (२८।१)

शनैः शनैर् महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम् ॥ (२८।२)

वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर् बुद्धिजीविना । (२९।१)

बुद्धिर् बुद्धिमतो याति तूलेष्विव हुताशनः ॥ (२९।२)

न हि बुद्ध्या समं किंचिद् विद्यते पुरुषे नृप । (३०।१)

तथा बलेन राजेन्द्र न समो ऽस्तीति चिन्तयेत् ॥ (३०।२)

तस्मात् क्षमेत बालाय जडाय बधिराय च । (३१।१)

बलाधिकाय राजेन्द्र तद् दृष्टं त्वयि शत्रुहन् ॥ (३१।२)

अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते । (३२।१)

बलेन न समा राजन्न् अर्जुनस्य महात्मनः ॥ (३२।२)

हतास्ताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना । (३३।१)

चरता बलम् आस्थाय पाकशासनिना मृधे ॥ (३३।२)

उक्तास्ते राजधर्माश्च आपद्धर्माश्च भारत । (३४।१)

विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रब्रवीमि ते ॥ (३४।२)