संजय उवाच । (१।१)

ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे । (१।२)

रथैर् अनेकसाहस्रैः समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (१।३)

अथैनं रथवृन्देन कोष्टकीकृत्य भारत । (२।१)

शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्ताद् अभ्यवारयन् ॥ (२।२)

शक्तीश्च विमलास्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह । (३।१)

प्रासान् परश्वधांश्चैव मुद्गरान्मुसलान् अपि । (३।२)

चिक्षिपुः समरे क्रुद्धाः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥ (३।३)

शस्त्राणाम् अथ तां वृष्टिं शलभानाम् इवायतिम् । (४।१)

रुरोध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः ॥ (४।२)

तत्र तल् लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सोर् अतिमानुषम् । (५।१)

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । (५।२)

साधु साध्विति राजेन्द्र फल्गुनं प्रत्यपूजयन् ॥ (५।३)

सात्यकिं चाभिमन्युं च महत्या सेनया सह । (६।१)

गान्धाराः समरे शूरा रुरुधुः सहसौबलाः ॥ (६।२)

तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम् । (७।१)

तिलशश् चिछिदुः क्रोधाच्छस्त्रैर् नानाविधैर् युधि ॥ (७।२)

सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने महाभये । (८।१)

अभिमन्यो रथं तूर्णम् आरुरोह परंतपः ॥ (८।२)

तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम् । (९।१)

व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः ॥ (९।२)

द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम् । (१०।१)

नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥ (१०।२)

ततो धर्मसुतो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । (११।१)

मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकम् उपाद्रवन् ॥ (११।२)

तत्रासीत् सुमहद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । (१२।१)

यथा देवासुरं युद्धं पूर्वम् आसीत् सुदारुणम् ॥ (१२।२)

कुर्वाणौ तु महत् कर्म भीमसेनघटोत्कचौ । (१३।१)

दुर्योधनस्ततो ऽभ्येत्य तावुभावभ्यवारयत् ॥ (१३।२)

तत्राद्भुतम् अपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम् । (१४।१)

अतीत्य पितरं युद्धे यद् अयुध्यत भारत ॥ (१४।२)

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनम् अमर्षणम् । (१५।१)

हृद्यविध्यत् पृषत्केन प्रहसन्न् इव पाण्डवः ॥ (१५।२)

ततो दुर्योधनो राजा प्रहारवरमोहितः । (१६।१)

निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह ॥ (१६।२)

तं विसंज्ञम् अथो ज्ञात्वा त्वरमाणो ऽस्य सारथिः । (१७।१)

अपोवाह रणाद् राजंस्ततः सैन्यम् अभिद्यत ॥ (१७।२)

ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः । (१८।१)

निघ्नन् भीमः शरैस्तीक्ष्णैर् अनुवव्राज पृष्ठतः ॥ (१८।२)

पार्षतश्च रथश्रेष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः । (१९।१)

द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः । (१९।२)

जघ्नतुर् विशिखैस्तीक्ष्णैः परानीकविशातनैः ॥ (१९।३)

द्रवमाणं तु तत् सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे । (२०।१)

नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रोणौ महारथौ ॥ (२०।२)

वार्यमाणं हि भीष्मेण द्रोणेन च विशां पते । (२१।१)

विद्रवत्येव तत् सैन्यं पश्यतोर् द्रोणभीष्मयोः ॥ (२१।२)

ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततः । (२२।१)

तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुंगवौ । (२२।२)

सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः ॥ (२२।३)

शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुंगवौ । (२३।१)

अमावास्यां गतौ यद्वत् सोमसूर्यौ नभस्तले ॥ (२३।२)

अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशां पते । (२४।१)

ववर्ष शरवर्षेण धाराभिर् इव तोयदः ॥ (२४।२)

वध्यमानं ततस्तत् तु शरैः पार्थस्य संयुगे । (२५।१)

दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम् ॥ (२५।२)

द्रवतस्तान् समालोक्य भीष्मद्रोणौ महारथौ । (२६।१)

न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणौ ॥ (२६।२)

ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशां पते । (२७।१)

न्यवर्तयत तत् सैन्यं द्रवमाणं समन्ततः ॥ (२७।२)

यत्र यत्र सुतं तुभ्यं यो यः पश्यति भारत । (२८।१)

तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महारथाः ॥ (२८।२)

तान्निवृत्तान् समीक्ष्यैव ततो ऽन्ये ऽपीतरे जनाः । (२९।१)

अन्योन्यस्पर्धया राजंल् लज्जयान्ये ऽवतस्थिरे ॥ (२९।२)

पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद् विशां पते । (३०।१)

पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति ॥ (३०।२)

संनिवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः । (३१।१)

अब्रवीत् त्वरितो गत्वा भीष्मं शांतनवं वचः ॥ (३१।२)

पितामह निबोधेदं यत् त्वा वक्ष्यामि भारत । (३२।१)

नानुरूपम् अहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव ॥ (३२।२)

द्रोणे चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृज्जने । (३३।१)

कृपे चैव महेष्वासे द्रवतीयं वरूथिनी ॥ (३३।२)

न पाण्डवाः प्रतिबलास्तव राजन् कथंचन । (३४।१)

तथा द्रोणस्य संग्रामे द्रौणेश्चैव कृपस्य च ॥ (३४।२)

अनुग्राह्याः पाण्डुसुता नूनं तव पितामह । (३५।१)

यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम् ॥ (३५।२)

सो ऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन् पूर्वम् एव समागमे । (३६।१)

न योत्स्ये पाण्डवान् संख्ये नापि पार्षतसात्यकी ॥ (३६।२)

श्रुत्वा तु वचनं तुभ्यम् आचार्यस्य कृपस्य च । (३७।१)

कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि ॥ (३७।२)

यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्याम् इह संयुगे । (३८।१)

विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ ॥ (३८।२)

एतच्छ्रुत्वा वचो भीष्मः प्रहसन् वै मुहुर् मुहुः । (३९।१)

अब्रवीत् तनयं तुभ्यं क्रोधाद् उद्वृत्य चक्षुषी ॥ (३९।२)

बहुशो हि मया राजंस्तथ्यम् उक्तं हितं वचः । (४०।१)

अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैर् अपि सवासवैः ॥ (४०।२)

यत् तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य नृपोत्तम । (४१।१)

करिष्यामि यथाशक्ति प्रेक्षेदानीं सबान्धवः ॥ (४१।२)

अद्य पाण्डुसुतान् सर्वान् ससैन्यान् सह बन्धुभिः । (४२।१)

मिषतो वारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ (४२।२)

एवम् उक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर । (४३।१)

दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीश्च जघ्निरे भृशम् ॥ (४३।२)

पाण्डवापि ततो राजञ् श्रुत्वा तं निनदं महत् । (४४।१)

दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्च व्यनादयन् ॥ (४४।२)