जनमेजय उवाच । (१।१)

बहवः पुरुषा ब्रह्मन्न् उताहो एक एव तु । (१।२)

को ह्यत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिर् इहोच्यते ॥ (१।३)

वैशंपायन उवाच । (२।१)

बहवः पुरुषा लोके सांख्ययोगविचारिणाम् । (२।२)

नैतद् इच्छन्ति पुरुषम् एकं कुरुकुलोद्वह ॥ (२।३)

बहूनां पुरुषाणां च यथैका योनिर् उच्यते । (३।१)

तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम् ॥ (३।२)

नमस्कृत्वा तु गुरवे व्यासायामिततेजसे । (४।१)

तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये ॥ (४।२)

इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव । (५।१)

ऋतं सत्यं च विख्यातम् ऋषिसिंहेन चिन्तितम् ॥ (५।२)

उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः । (६।१)

अध्यात्मचिन्ताम् आश्रित्य शास्त्राण्युक्तानि भारत ॥ (६।२)

समासतस्तु यद् व्यासः पुरुषैकत्वम् उक्तवान् । (७।१)

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि प्रसादाद् अमितौजसः ॥ (७।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (८।१)

ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशां पते ॥ (८।२)

क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः । (९।१)

वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप ॥ (९।२)

तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् । (१०।१)

वैराजसदने नित्यं वैजयन्तं निषेवते ॥ (१०।२)

अथ तत्रासतस्तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमतः । (११।१)

ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद् यदृच्छया । (११।२)

आकाशेनैव योगीशः पुरा त्रिनयनः प्रभुः ॥ (११।३)

ततः खान्निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि । (१२।१)

अग्रतश्चाभवत् प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः ॥ (१२।२)

तं पादयोर् निपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना । (१३।१)

उत्थापयामास तदा प्रभुर् एकः प्रजापतिः ॥ (१३।२)

उवाच चैनं भगवांश्चिरस्यागतम् आत्मजम् । (१४।१)

स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि मे ऽन्तिकम् ॥ (१४।२)

कच्चित् ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा । (१५।१)

नित्यम् उग्रतपास्त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः ॥ (१५।२)

रुद्र उवाच । (१६।१)

त्वत्प्रसादेन भगवन् स्वाध्यायतपसोर् मम । (१६।२)

कुशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस्तथा ॥ (१६।३)

चिरदृष्टो हि भगवान् वैराजसदने मया । (१७।१)

ततो ऽहं पर्वतं प्राप्तस्त्विमं त्वत्पादसेवितम् ॥ (१७।२)

कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते । (१८।१)

नैतत् कारणम् अल्पं हि भविष्यति पितामह ॥ (१८।२)

किं नु तत् सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम् । (१९।१)

सुरासुरैर् अध्युषितम् ऋषिभिश्चामितप्रभैः ॥ (१९।२)

गन्धर्वैर् अप्सरोभिश्च सततं संनिषेवितम् । (२०।१)

उत्सृज्येमं गिरिवरम् एकाकी प्राप्तवान् असि ॥ (२०।२)

ब्रह्मोवाच । (२१।१)

वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया । (२१।२)

अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश्चिन्त्यते विराट् ॥ (२१।३)

रुद्र उवाच । (२२।१)

बहवः पुरुषा ब्रह्मंस्त्वया सृष्टाः स्वयंभुवा । (२२।२)

सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन् स चैकः पुरुषो विराट् ॥ (२२।३)

को ह्यसौ चिन्त्यते ब्रह्मंस्त्वया वै पुरुषोत्तमः । (२३।१)

एतन्मे संशयं ब्रूहि महत् कौतूहलं हि मे ॥ (२३।२)

ब्रह्मोवाच । (२४।१)

बहवः पुरुषाः पुत्र ये त्वया समुदाहृताः । (२४।२)

एवम् एतद् अतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवम् इत्यपि । (२४।३)

आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते ॥ (२४।४)

बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिर् उच्यते । (२५।१)

तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम् । (२५।२)

निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम् ॥ (२५।३)