नारद उवाच । (१।१)

सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते । (१।२)

नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नापि पौरुषम् ॥ (१।३)

स्वभावाद् यत्नम् आतिष्ठेद् यत्नवान्नावसीदति । (२।१)

जरामरणरोगेभ्यः प्रियम् आत्मानम् उद्धरेत् ॥ (२।२)

रुजन्ति हि शरीराणि रोगाः शारीरमानसाः । (३।१)

सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ (३।२)

व्याधितस्य विवित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । (४।१)

अवशस्य विनाशाय शरीरम् अपकृष्यते ॥ (४।२)

स्रवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरिताम् इव । (५।१)

आयुर् आदाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनः पुनः ॥ (५।२)

व्यत्ययो ह्ययम् अत्यन्तं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । (६।१)

जातं मर्त्यं जरयति निमेषं नावतिष्ठते ॥ (६।२)

सुखदुःखानि भूतानाम् अजरो जरयन्न् असौ । (७।१)

आदित्यो ह्यस्तम् अभ्येति पुनः पुनर् उदेति च ॥ (७।२)

अदृष्टपूर्वान् आदाय भावान् अपरिशङ्कितान् । (८।१)

इष्टानिष्टान्मनुष्याणाम् अस्तं गच्छन्ति रात्रयः ॥ (८।२)

यो यम् इच्छेद् यथाकामं कामानां तत् तद् आप्नुयात् । (९।१)

यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ (९।२)

संयताश्च हि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः । (१०।१)

दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाश्च स्वकर्मभिः ॥ (१०।२)

अपरे बालिशाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । (११।१)

आशीर्भिर् अप्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ (११।२)

भूतानाम् अपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । (१२।१)

वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेष्वेव जीर्यते ॥ (१२।२)

अचेष्टमानम् आसीनं श्रीः कंचिद् उपतिष्ठति । (१३।१)

कश्चित् कर्मानुसृत्यान्यो न प्राप्यम् अधिगच्छति ॥ (१३।२)

अपराधं समाचक्ष्व पुरुषस्य स्वभावतः । (१४।१)

शुक्रम् अन्यत्र सम्भूतं पुनर् अन्यत्र गच्छति ॥ (१४।२)

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति वा न वा । (१५।१)

आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिर् उपलभ्यते ॥ (१५।२)

केषांचित् पुत्रकामानाम् अनुसंतानम् इच्छताम् । (१६।१)

सिद्धौ प्रयतमानानां नैवाण्डम् उपजायते ॥ (१६।२)

गर्भाच्चोद्विजमानानां क्रुद्धाद् आशीविषाद् इव । (१७।१)

आयुष्माञ् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितैव सः ॥ (१७।२)

देवान् इष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः । (१८।१)

दश मासान् परिधृता जायन्ते कुलपांसनाः ॥ (१८।२)

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । (१९।१)

विपुलान् अभिजायन्ते लब्धास्तैर् एव मङ्गलैः ॥ (१९।२)

अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । (२०।१)

उपद्रव इवाविष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते ॥ (२०।२)

शीर्णं परशरीरेण निच्छवीकं शरीरिणम् । (२१।१)

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् ॥ (२१।२)

निर्दग्धं परदेहेन परदेहं चलाचलम् । (२२।१)

विनश्यन्तं विनाशान्ते नावि नावम् इवाहितम् ॥ (२२।२)

संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिन्दुम् अचेतनम् । (२३।१)

केन यत्नेन जीवन्तं गर्भं त्वम् इह पश्यसि ॥ (२३।२)

अन्नपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः । (२४।१)

तस्मिन्न् एवोदरे गर्भः किं नान्नम् इव जीर्यते ॥ (२४।२)

गर्भमूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः । (२५।१)

धारणे वा विसर्गे वा न कर्तुर् विद्यते वशः ॥ (२५।२)

स्रवन्ति ह्युदराद् गर्भा जायमानास्तथापरे । (२६।१)

आगमेन सहान्येषां विनाश उपपद्यते ॥ (२६।२)

एतस्माद् योनिसंबन्धाद् यो जीवन् परिमुच्यते । (२७।१)

प्रजां च लभते कांचित् पुनर् द्वंद्वेषु मज्जति ॥ (२७।२)

शतस्य सहजातस्य सप्तमीं दशमीं दशाम् । (२८।१)

प्राप्नुवन्ति ततः पञ्च न भवन्ति शतायुषः ॥ (२८।२)

नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर् नात्र संशयः । (२९।१)

व्याधिभिश्च विमथ्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव ॥ (२९।२)

व्याधिभिर् भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलं धनम् । (३०।१)

वेदनां नापकर्षन्ति यतमानाश्चिकित्सकाः ॥ (३०।२)

ते चापि निपुणा वैद्याः कुशलाः संभृतौषधाः । (३१।१)

व्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याधैर् इवार्दिताः ॥ (३१।२)

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पींषि विविधानि च । (३२।१)

दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैर् इवोत्तमैः ॥ (३२।२)

के वा भुवि चिकित्सन्ते रोगार्तान्मृगपक्षिणः । (३३।१)

श्वापदानि दरिद्रांश्च प्रायो नार्ता भवन्ति ते ॥ (३३।२)

घोरान् अपि दुराधर्षान्नृपतीन् उग्रतेजसः । (३४।१)

आक्रम्य रोग आदत्ते पशून् पशुपचो यथा ॥ (३४।२)

इति लोकम् अनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम् । (३५।१)

स्रोतसा सहसा क्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ (३५।२)

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । (३६।१)

स्वभावा व्यतिवर्तन्ते ये नियुक्ताः शरीरिषु ॥ (३६।२)

न म्रियेरन्न जीर्येरन् सर्वे स्युः सर्वकामिकाः । (३७।१)

नाप्रियं प्रतिपश्येयुर् उत्थानस्य फलं प्रति ॥ (३७।२)

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुम् इच्छति । (३८।१)

यतते च यथाशक्ति न च तद् वर्तते तथा ॥ (३८।२)

ऐश्वर्यमदमत्तांश्च मत्तान्मद्यमदेन च । (३९।१)

अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रान्ताः पर्युपासते ॥ (३९।२)

क्लेशाः प्रतिनिवर्तन्ते केषांचिद् असमीक्षिताः । (४०।१)

स्वं स्वं च पुनर् अन्येषां न किंचिद् अभिगम्यते ॥ (४०।२)

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । (४१।१)

वहन्ति शिबिकाम् अन्ये यान्त्यन्ये शिबिकागताः ॥ (४१।२)

सर्वेषाम् ऋद्धिकामानाम् अन्ये रथपुरःसराः । (४२।१)

मनुजाश्च शतस्त्रीकाः शतशो विधवाः स्त्रियः ॥ (४२।२)

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । (४३।१)

इदम् अन्यत् परं पश्य मात्र मोहं करिष्यसि ॥ (४३।२)

त्यज धर्मम् अधर्मं च उभे सत्यानृते त्यज । (४४।१)

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा येन त्यजसि तं त्यज ॥ (४४।२)

एतत् ते परमं गुह्यम् आख्यातम् ऋषिसत्तम । (४५।१)

येन देवाः परित्यज्य मर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ (४५।२)

भीष्म उवाच । (४६।१)

नारदस्य वचः श्रुत्वा शुकः परमबुद्धिमान् । (४६।२)

संचिन्त्य मनसा धीरो निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ (४६।३)

पुत्रदारैर् महान् क्लेशो विद्याम्नाये महाञ् श्रमः । (४७।१)

किं नु स्याच्छाश्वतं स्थानम् अल्पक्लेशं महोदयम् ॥ (४७।२)

ततो मुहूर्तं संचिन्त्य निश्चितां गतिम् आत्मनः । (४८।१)

परावरज्ञो धर्मस्य परां नैःश्रेयसीं गतिम् ॥ (४८।२)

कथं त्वहम् असंक्लिष्टो गच्छेयं परमां गतिम् । (४९।१)

नावर्तेयं यथा भूयो योनिसंसारसागरे ॥ (४९।२)

परं भावं हि काङ्क्षामि यत्र नावर्तते पुनः । (५०।१)

सर्वसङ्गान् परित्यज्य निश्चितां मनसो गतिम् ॥ (५०।२)

तत्र यास्यामि यत्रात्मा शमं मे ऽधिगमिष्यति । (५१।१)

अक्षयश्चाव्ययश्चैव यत्र स्थास्यामि शाश्वतः ॥ (५१।२)

न तु योगम् ऋते शक्या प्राप्तुं सा परमा गतिः । (५२।१)

अवबन्धो हि मुक्तस्य कर्मभिर् नोपपद्यते ॥ (५२।२)

तस्माद् योगं समास्थाय त्यक्त्वा गृहकलेवरम् । (५३।१)

वायुभूतः प्रवेक्ष्यामि तेजोराशिं दिवाकरम् ॥ (५३।२)

न ह्येष क्षयम् आप्नोति सोमः सुरगणैर् यथा । (५४।१)

कम्पितः पतते भूमिं पुनश्चैवाधिरोहति । (५४।२)

क्षीयते हि सदा सोमः पुनश्चैवाभिपूर्यते ॥ (५४।३)

रविस्तु संतापयति लोकान् रश्मिभिर् उल्बणैः । (५५।१)

सर्वतस्तेज आदत्ते नित्यम् अक्षयमण्डलः ॥ (५५।२)

अतो मे रोचते गन्तुम् आदित्यं दीप्ततेजसम् । (५६।१)

अत्र वत्स्यामि दुर्धर्षो निःसङ्गेनान्तरात्मना ॥ (५६।२)

सूर्यस्य सदने चाहं निक्षिप्येदं कलेवरम् । (५७।१)

ऋषिभिः सह यास्यामि सौरं तेजो ऽतिदुःसहम् ॥ (५७।२)

आपृच्छामि नगान्नागान् गिरीन् उर्वीं दिशो दिवम् । (५८।१)

देवदानवगन्धर्वान् पिशाचोरगराक्षसान् ॥ (५८।२)

लोकेषु सर्वभूतानि प्रवेक्ष्यामि नसंशयः । (५९।१)

पश्यन्तु योगवीर्यं मे सर्वे देवाः सहर्षिभिः ॥ (५९।२)

अथानुज्ञाप्य तम् ऋषिं नारदं लोकविश्रुतम् । (६०।१)

तस्माद् अनुज्ञां सम्प्राप्य जगाम पितरं प्रति ॥ (६०।२)

सो ऽभिवाद्य महात्मानम् ऋषिं द्वैपायनं मुनिम् । (६१।१)

शुकः प्रदक्षिणीकृत्य कृष्णम् आपृष्टवान्मुनिः ॥ (६१।२)

श्रुत्वा ऋषिस्तद् वचनं शुकस्य प्रीतो महात्मा पुनर् आह चैनम् । (६२।१)

भो भोः पुत्र स्थीयतां तावद् अद्य यावच्चक्षुः प्रीणयामि त्वदर्थम् ॥ (६२।२)

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । (६३।१)

मोक्षम् एवानुसंचिन्त्य गमनाय मनो दधे । (६३।२)

पितरं सम्परित्यज्य जगाम द्विजसत्तमः ॥ (६३।३)