MBh, 1, 79
Select a line for its word-by-word analysis.
जरां प्राप्य ययातिस्तु स्वपुरं प्राप्य चैव ह । (१।२)
jarāṃ prāpya yayātistu svapuraṃ prāpya caiva ha |
पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठं च यदुम् इत्यब्रवीद् वचः ॥ (१।३)
putraṃ jyeṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca yadum ityabravīd vacaḥ ||
काव्यस्योशनसः शापान् न च तृप्तो ऽस्मि यौवने ॥ (२।२)
kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane ||
पूर्णे वर्षसहस्रे तु पुनस्ते यौवनं त्वहम् । (४।१)
pūrṇe varṣasahasre tu punaste yauvanaṃ tvaham |
दत्त्वा स्वं प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ (४।२)
dattvā svaṃ pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha ||
तस्मान् न ग्रहीष्ये राजन्न् इति मे रोचते मनः । (५।३)
tasmān na grahīṣye rājann iti me rocate manaḥ |
जरां ग्रहीतुं धर्मज्ञ तस्माद् अन्यं वृणीष्व वै ॥ (६।६)
jarāṃ grahītuṃ dharmajña tasmād anyaṃ vṛṇīṣva vai ||
यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (७।२)
yat tvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
तस्माद् अराज्यभाक् तात प्रजा ते वै भविष्यति । (७।३)
tasmād arājyabhāk tāta prajā te vai bhaviṣyati |
प्रत्याख्यातस्तु राजा स तुर्वशुं प्रत्यभाषत ॥ (७।४)
pratyākhyātastu rājā sa turvaśuṃ pratyabhāṣata ||
पूर्णे वर्षसहस्रे तु पुनर् दास्यामि यौवनम् । (९।१)
pūrṇe varṣasahasre tu punar dāsyāmi yauvanam |
स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ (९।२)
svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha ||
यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (११।२)
yat tvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
तुर्वशो त्वं प्रियं कामं नैतत् सम्पत्स्यते क्वचित् । (११।३)
turvaśo tvaṃ priyaṃ kāmaṃ naitat sampatsyate kvacit |
तस्मात् प्रजा समुच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति ॥ (११।४)
tasmāt prajā samucchedaṃ turvaso tava yāsyati ||
पिशिताशिषु चान्त्येषु मूढ राजा भविष्यसि ॥ (१२।२)
piśitāśiṣu cāntyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi ||
पशुधर्मिषु पापेषु म्लेच्छेषु प्रभविष्यसि ॥ (१३।२)
paśudharmiṣu pāpeṣu mleccheṣu prabhaviṣyasi ||
एवं स तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतम् आत्मनः । (१४।२)
evaṃ sa turvasuṃ śaptvā yayātiḥ sutam ātmanaḥ |
शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१४।३)
śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyum idaṃ vacanam abravīt ||
द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम् । (१५।१)
druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm |
जरां वर्षसहस्रं मे यौवनं स्वं ददस्व च ॥ (१५।२)
jarāṃ varṣasahasraṃ me yauvanaṃ svaṃ dadasva ca ||
पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रतिदास्यामि यौवनम् । (१६।१)
pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam |
स्वं चादास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह ॥ (१६।२)
svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha ||
न गजं न रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् । (१७।२)
na gajaṃ na rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam |
वाग्भङ्गश्चास्य भवति तज्जरां नाभिकामये ॥ (१७।३)
vāgbhaṅgaścāsya bhavati tajjarāṃ nābhikāmaye ||
यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (१८।२)
yat tvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
तस्माद् द्रुह्यो प्रियः कामो न ते सम्पत्स्यते क्वचित् । (१८।३)
tasmād druhyo priyaḥ kāmo na te sampatsyate kvacit |
यत्राश्वरथमुख्यानाम् अश्वानां स्याद् गतं न च । (१८।४)
yatrāśvarathamukhyānām aśvānāṃ syād gataṃ na ca |
हस्तिनां पीठकानां च गर्दभानां तथैव च । (१८।५)
hastināṃ pīṭhakānāṃ ca gardabhānāṃ tathaiva ca |
बस्तानां च गवां चैव शिबिकायास्तथैव च ॥ (१८।६)
bastānāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyāstathaiva ca ||
अराजा भोजशब्दं त्वं तत्रावाप्स्यसि सान्वयः ॥ (१९।२)
arājā bhojaśabdaṃ tvaṃ tatrāvāpsyasi sānvayaḥ ||
अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । (२०।१)
ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |
जीर्णः शिशुवद् आदत्ते ऽकाले ऽन्नम् अशुचिर् यथा । (२१।२)
jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā |
न जुहोति च काले ऽग्निं तां जरां नाभिकामये ॥ (२१।३)
na juhoti ca kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye ||
यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (२२।२)
yat tvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
जरादोषस्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात् त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥ (२२।३)
jarādoṣastvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ pratipatsyase ||
प्रजाश्च यौवनप्राप्ता विनशिष्यन्त्यनो तव । (२३।१)
prajāśca yauvanaprāptā vinaśiṣyantyano tava |
अग्निप्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येवं भविष्यसि । (२३।२)
agnipraskandanaparastvaṃ cāpyevaṃ bhaviṣyasi |
जीर्णः शिशुवद् आदत्ते ऽकाले ऽन्नम् अशुचिर् यथा । (२३।८)
jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā |
न जुहोति च काले ऽग्निं न बुध्यति च कालतः । (२३।९)
na juhoti ca kāle 'gniṃ na budhyati ca kālataḥ |
न च कृत्यं करोत्येष तां जरां नाभिकामये । (२३।१०)
na ca kṛtyaṃ karotyeṣa tāṃ jarāṃ nābhikāmaye |
यो मे त्वं हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (२३।११)
yo me tvaṃ hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
जरादोषस्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात् त्वं नाभिपद्यसे । (२३।१२)
jarādoṣastvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ nābhipadyase |
प्रजाश्च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यन्त्यतस्तव । (२३।१३)
prajāśca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyantyatastava |
अग्निप्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येवं भविष्यसि । (२३।१४)
agnipraskandanaparastvaṃ cāpyevaṃ bhaviṣyasi |
अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । (२३।१५)
ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |
एकं वर्षसहस्रं वै चरेयं तव रूपधृक् । (२३।१६)
ekaṃ varṣasahasraṃ vai careyaṃ tava rūpadhṛk |
पूर्णे वर्षसहस्रे तु पुनस्ते यौवनं त्वहम् । (२३।१७)
pūrṇe varṣasahasre tu punaste yauvanaṃ tvaham |
दत्त्वा च प्रतिपत्स्ये वै पाप्मानं जरया सह । (२३।१८)
dattvā ca pratipatsye vai pāpmānaṃ jarayā saha |
न हस्तिनं नरो नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न पीठकम् । (२३।१९)
na hastinaṃ naro nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na pīṭhakam |
वाग् दुर्भगास्य भवति तां जरां नैव कामये । (२३।२०)
vāg durbhagāsya bhavati tāṃ jarāṃ naiva kāmaye |
यो मे त्वं हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (२३।२१)
yo me tvaṃ hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |
हस्त्यश्वरथयुग्यानाम् अध्वा न स्यात् कदाचन । (२३।२२)
hastyaśvarathayugyānām adhvā na syāt kadācana |
हस्तिनां पीठकानां वा गर्दभानां तथैव च । (२३।२३)
hastināṃ pīṭhakānāṃ vā gardabhānāṃ tathaiva ca |
उष्ट्राणां च गवां चैव शिबिकायास्तथैव च । (२३।२४)
uṣṭrāṇāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyāstathaiva ca |
यद् वान्यद् वाहनं किंचिद् देवो हन्यात् क्वचित् क्वचित् । (२३।२५)
yad vānyad vāhanaṃ kiṃcid devo hanyāt kvacit kvacit |
प्रत्याख्यातश्चतुर्भिश्च शप्त्वा तान् यद्यदिच्छया । (२३।२७)
pratyākhyātaścaturbhiśca śaptvā tān yadyadicchayā |
पूरोः सकाशम् अगमज्ज्ञात्वा पूरुम् अलङ्घिनम् । (२३।२८)
pūroḥ sakāśam agamajjñātvā pūrum alaṅghinam |
एवं ब्रुवन्तं शप्त्वाथ ययातिः सुतम् आत्मनः । (२३।२९)
evaṃ bruvantaṃ śaptvātha yayātiḥ sutam ātmanaḥ |
शर्मिष्ठायाः सुतं चानुम् इदं वचनम् अब्रवीत् । (२३।३०)
śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ cānum idaṃ vacanam abravīt |
अनुं पुत्रम् अथाहूय राजा वचनम् अब्रवीत् ॥ (२३।३१)
anuṃ putram athāhūya rājā vacanam abravīt ||
पूरो त्वं मे प्रियः पुत्रस्त्वं वरीयान् भविष्यसि । (२४।१)
pūro tvaṃ me priyaḥ putrastvaṃ varīyān bhaviṣyasi |
काव्यस्योशनसः शापान् न च तृप्तो ऽस्मि यौवने ॥ (२४।३)
kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane ||
पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । (२५।१)
pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |
कंचित् कालं चरेयं वै विषयान् वयसा तव ॥ (२५।२)
kaṃcit kālaṃ careyaṃ vai viṣayān vayasā tava ||
पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रतिदास्यामि यौवनम् । (२६।१)
pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam |
स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ (२६।२)
svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha ||
एवम् उक्तः प्रत्युवाच पूरुः पितरम् अञ्जसा । (२७।२)
evam uktaḥ pratyuvāca pūruḥ pitaram añjasā |
यथात्थ मां महाराज तत् करिष्यामि ते वचः । (२७।३)
yathāttha māṃ mahārāja tat kariṣyāmi te vacaḥ |
गुरोर् वै वचनं पुण्यं स्वर्ग्यम् आयुष्करं नृणाम् । (२७।४)
guror vai vacanaṃ puṇyaṃ svargyam āyuṣkaraṃ nṛṇām |
गुरुप्रसादात् त्रैलोक्यम् अन्वशासच्छतक्रतुः । (२७।५)
guruprasādāt trailokyam anvaśāsacchatakratuḥ |
गुरोर् अनुमतं प्राप्य सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥ (२७।६)
guror anumataṃ prāpya sarvān kāmān avāpnuyāt ||
प्रतिपत्स्यामि ते राजन् पाप्मानं जरया सह । (२८।१)
pratipatsyāmi te rājan pāpmānaṃ jarayā saha |
यावद् इच्छसि वा जीवं तावत् तां धारयाम्यहम् । (२८।२)
yāvad icchasi vā jīvaṃ tāvat tāṃ dhārayāmyaham |
गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान् यथेप्सितान् ॥ (२८।३)
gṛhāṇa yauvanaṃ mattaścara kāmān yathepsitān ||
यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथात्थ माम् ॥ (२९।२)
yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathāttha mām ||
पूरो प्रीतो ऽस्मि ते वत्स प्रीतश्चेदं ददामि ते । (३०।२)
pūro prīto 'smi te vatsa prītaścedaṃ dadāmi te |
सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति । (३०।३)
sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati |
धर्मे चार्थे च कामे च ख्यातिं लोके गमिष्यति । (३०।४)
dharme cārthe ca kāme ca khyātiṃ loke gamiṣyati |
एवम् उक्त्वा ययातिस्तु काव्यं स्मृत्वा महातपाः । (३०।५)
evam uktvā yayātistu kāvyaṃ smṛtvā mahātapāḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.