महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 79

79 of 1995 · 120 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

जरां प्राप्य ययातिस्तु स्वपुरं प्राप्य चैव ह । (१।२)

jarāṃ prāpya yayātistu svapuraṃ prāpya caiva ha |

1.3१.३

पुत्रं ज्येष्ठं वरिष्ठं च यदुम् इत्यब्रवीद् वचः ॥ (१।३)

putraṃ jyeṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca yadum ityabravīd vacaḥ ||

2.1२.१

जरा वली च मां तात पलितानि च पर्यगुः । (२।१)

jarā valī ca māṃ tāta palitāni ca paryaguḥ |

2.2२.२

काव्यस्योशनसः शापान् न च तृप्तो ऽस्मि यौवने ॥ (२।२)

kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane ||

3.1३.१

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । (३।१)

tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |

3.2३.२

यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयान् अहम् ॥ (३।२)

yauvanena tvadīyena careyaṃ viṣayān aham ||

4.1४.१

पूर्णे वर्षसहस्रे तु पुनस्ते यौवनं त्वहम् । (४।१)

pūrṇe varṣasahasre tu punaste yauvanaṃ tvaham |

4.2४.२

दत्त्वा स्वं प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ (४।२)

dattvā svaṃ pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha ||

5.1५.१

यदुर् उवाच । (५।१)

yadur uvāca

5.2५.२

जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः । (५।२)

jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ |

5.3५.३

तस्मान् न ग्रहीष्ये राजन्न् इति मे रोचते मनः । (५।३)

tasmān na grahīṣye rājann iti me rocate manaḥ |

5.4५.४

सितश्मश्रुशिरा दीनो जरया शिथिलीकृतः । (५।४)

sitaśmaśruśirā dīno jarayā śithilīkṛtaḥ |

5.5५.५

वलीसंततगात्रश्च दुर्दर्शो दुर्बलः कृशः ॥ (५।५)

valīsaṃtatagātraśca durdarśo durbalaḥ kṛśaḥ ||

6.1६.१

अशक्तः कार्यकरणे परिभूतः स यौवनैः । (६।१)

aśaktaḥ kāryakaraṇe paribhūtaḥ sa yauvanaiḥ |

6.2६.२

सहोपजीविभिश्चैव तां जरां नाभिकामये । (६।२)

sahopajīvibhiścaiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye |

6.3६.३

भार्यापुत्रसुहृज्जनैः । (६।३)

bhāryāputrasuhṛjjanaiḥ |

6.4६.४

सुरूपनाशिनीं घोराम् । (६।४)

surūpanāśinīṃ ghorām |

6.5६.५

सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप । (६।५)

santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa |

6.6६.६

जरां ग्रहीतुं धर्मज्ञ तस्माद् अन्यं वृणीष्व वै ॥ (६।६)

jarāṃ grahītuṃ dharmajña tasmād anyaṃ vṛṇīṣva vai ||

7.1७.१

ययातिर् उवाच । (७।१)

yayātir uvāca

7.2७.२

यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (७।२)

yat tvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |

7.3७.३

तस्माद् अराज्यभाक् तात प्रजा ते वै भविष्यति । (७।३)

tasmād arājyabhāk tāta prajā te vai bhaviṣyati |

7.4७.४

प्रत्याख्यातस्तु राजा स तुर्वशुं प्रत्यभाषत ॥ (७।४)

pratyākhyātastu rājā sa turvaśuṃ pratyabhāṣata ||

8.1८.१

तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । (८।१)

turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |

8.2८.२

यौवनेन चरेयं वै विषयांस्तव पुत्रक ॥ (८।२)

yauvanena careyaṃ vai viṣayāṃstava putraka ||

9.1९.१

पूर्णे वर्षसहस्रे तु पुनर् दास्यामि यौवनम् । (९।१)

pūrṇe varṣasahasre tu punar dāsyāmi yauvanam |

9.2९.२

स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ (९।२)

svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha ||

10.1१०.१

तुर्वसुर् उवाच । (१०।१)

turvasur uvāca

10.2१०.२

न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् । (१०।२)

na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm |

10.3१०.३

बलरूपान्तकरणीं बुद्धिप्राणविनाशिनीम् ॥ (१०।३)

balarūpāntakaraṇīṃ buddhiprāṇavināśinīm ||

11.1११.१

ययातिर् उवाच । (११।१)

yayātir uvāca

11.2११.२

यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (११।२)

yat tvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |

11.3११.३

तुर्वशो त्वं प्रियं कामं नैतत् सम्पत्स्यते क्वचित् । (११।३)

turvaśo tvaṃ priyaṃ kāmaṃ naitat sampatsyate kvacit |

11.4११.४

तस्मात् प्रजा समुच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति ॥ (११।४)

tasmāt prajā samucchedaṃ turvaso tava yāsyati ||

12.1१२.१

संकीर्णाचारधर्मेषु प्रतिलोमचरेषु च । (१२।१)

saṃkīrṇācāradharmeṣu pratilomacareṣu ca |

12.2१२.२

पिशिताशिषु चान्त्येषु मूढ राजा भविष्यसि ॥ (१२।२)

piśitāśiṣu cāntyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi ||

13.1१३.१

गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु च । (१३।१)

gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu ca |

13.2१३.२

पशुधर्मिषु पापेषु म्लेच्छेषु प्रभविष्यसि ॥ (१३।२)

paśudharmiṣu pāpeṣu mleccheṣu prabhaviṣyasi ||

14.1१४.१

वैशंपायन उवाच । (१४।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

14.2१४.२

एवं स तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतम् आत्मनः । (१४।२)

evaṃ sa turvasuṃ śaptvā yayātiḥ sutam ātmanaḥ |

14.3१४.३

शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१४।३)

śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyum idaṃ vacanam abravīt ||

15.1१५.१

द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम् । (१५।१)

druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm |

15.2१५.२

जरां वर्षसहस्रं मे यौवनं स्वं ददस्व च ॥ (१५।२)

jarāṃ varṣasahasraṃ me yauvanaṃ svaṃ dadasva ca ||

16.1१६.१

पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रतिदास्यामि यौवनम् । (१६।१)

pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam |

16.2१६.२

स्वं चादास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह ॥ (१६।२)

svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha ||

17.1१७.१

द्रुह्युर् उवाच । (१७।१)

druhyur uvāca

17.2१७.२

न गजं न रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् । (१७।२)

na gajaṃ na rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam |

17.3१७.३

वाग्भङ्गश्चास्य भवति तज्जरां नाभिकामये ॥ (१७।३)

vāgbhaṅgaścāsya bhavati tajjarāṃ nābhikāmaye ||

18.1१८.१

ययातिर् उवाच । (१८।१)

yayātir uvāca

18.2१८.२

यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (१८।२)

yat tvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |

18.3१८.३

तस्माद् द्रुह्यो प्रियः कामो न ते सम्पत्स्यते क्वचित् । (१८।३)

tasmād druhyo priyaḥ kāmo na te sampatsyate kvacit |

18.4१८.४

यत्राश्वरथमुख्यानाम् अश्वानां स्याद् गतं न च । (१८।४)

yatrāśvarathamukhyānām aśvānāṃ syād gataṃ na ca |

18.5१८.५

हस्तिनां पीठकानां च गर्दभानां तथैव च । (१८।५)

hastināṃ pīṭhakānāṃ ca gardabhānāṃ tathaiva ca |

18.6१८.६

बस्तानां च गवां चैव शिबिकायास्तथैव च ॥ (१८।६)

bastānāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyāstathaiva ca ||

19.1१९.१

उडुपप्लवसंतारो यत्र नित्यं भविष्यति । (१९।१)

uḍupaplavasaṃtāro yatra nityaṃ bhaviṣyati |

19.2१९.२

अराजा भोजशब्दं त्वं तत्रावाप्स्यसि सान्वयः ॥ (१९।२)

arājā bhojaśabdaṃ tvaṃ tatrāvāpsyasi sānvayaḥ ||

20.1२०.१

अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । (२०।१)

ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |

20.2२०.२

एकं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते ॥ (२०।२)

ekaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te ||

21.1२१.१

अनुर् उवाच । (२१।१)

anur uvāca

21.2२१.२

जीर्णः शिशुवद् आदत्ते ऽकाले ऽन्नम् अशुचिर् यथा । (२१।२)

jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā |

21.3२१.३

न जुहोति च काले ऽग्निं तां जरां नाभिकामये ॥ (२१।३)

na juhoti ca kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye ||

22.1२२.१

ययातिर् उवाच । (२२।१)

yayātir uvāca

22.2२२.२

यत् त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (२२।२)

yat tvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |

22.3२२.३

जरादोषस्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात् त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥ (२२।३)

jarādoṣastvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ pratipatsyase ||

23.1२३.१

प्रजाश्च यौवनप्राप्ता विनशिष्यन्त्यनो तव । (२३।१)

prajāśca yauvanaprāptā vinaśiṣyantyano tava |

23.2२३.२

अग्निप्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येवं भविष्यसि । (२३।२)

agnipraskandanaparastvaṃ cāpyevaṃ bhaviṣyasi |

23.3२३.३

द्रुह्युः । (२३।३)

druhyuḥ |

23.4२३.४

ययातिः । (२३।४)

yayātiḥ |

23.5२३.५

अनुः । (२३।५)

anuḥ |

23.6२३.६

ययातिः । (२३।६)

yayātiḥ |

23.7२३.७

वैशंपायनः । (२३।७)

vaiśaṃpāyanaḥ |

23.8२३.८

जीर्णः शिशुवद् आदत्ते ऽकाले ऽन्नम् अशुचिर् यथा । (२३।८)

jīrṇaḥ śiśuvad ādatte 'kāle 'nnam aśucir yathā |

23.9२३.९

न जुहोति च काले ऽग्निं न बुध्यति च कालतः । (२३।९)

na juhoti ca kāle 'gniṃ na budhyati ca kālataḥ |

23.10२३.१०

न च कृत्यं करोत्येष तां जरां नाभिकामये । (२३।१०)

na ca kṛtyaṃ karotyeṣa tāṃ jarāṃ nābhikāmaye |

23.11२३.११

यो मे त्वं हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (२३।११)

yo me tvaṃ hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |

23.12२३.१२

जरादोषस्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात् त्वं नाभिपद्यसे । (२३।१२)

jarādoṣastvayokto 'yaṃ tasmāt tvaṃ nābhipadyase |

23.13२३.१३

प्रजाश्च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यन्त्यतस्तव । (२३।१३)

prajāśca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyantyatastava |

23.14२३.१४

अग्निप्रस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येवं भविष्यसि । (२३।१४)

agnipraskandanaparastvaṃ cāpyevaṃ bhaviṣyasi |

23.15२३.१५

अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । (२३।१५)

ano tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |

23.16२३.१६

एकं वर्षसहस्रं वै चरेयं तव रूपधृक् । (२३।१६)

ekaṃ varṣasahasraṃ vai careyaṃ tava rūpadhṛk |

23.17२३.१७

पूर्णे वर्षसहस्रे तु पुनस्ते यौवनं त्वहम् । (२३।१७)

pūrṇe varṣasahasre tu punaste yauvanaṃ tvaham |

23.18२३.१८

दत्त्वा च प्रतिपत्स्ये वै पाप्मानं जरया सह । (२३।१८)

dattvā ca pratipatsye vai pāpmānaṃ jarayā saha |

23.19२३.१९

न हस्तिनं नरो नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न पीठकम् । (२३।१९)

na hastinaṃ naro nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na pīṭhakam |

23.20२३.२०

वाग् दुर्भगास्य भवति तां जरां नैव कामये । (२३।२०)

vāg durbhagāsya bhavati tāṃ jarāṃ naiva kāmaye |

23.21२३.२१

यो मे त्वं हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । (२३।२१)

yo me tvaṃ hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi |

23.22२३.२२

हस्त्यश्वरथयुग्यानाम् अध्वा न स्यात् कदाचन । (२३।२२)

hastyaśvarathayugyānām adhvā na syāt kadācana |

23.23२३.२३

हस्तिनां पीठकानां वा गर्दभानां तथैव च । (२३।२३)

hastināṃ pīṭhakānāṃ vā gardabhānāṃ tathaiva ca |

23.24२३.२४

उष्ट्राणां च गवां चैव शिबिकायास्तथैव च । (२३।२४)

uṣṭrāṇāṃ ca gavāṃ caiva śibikāyāstathaiva ca |

23.25२३.२५

यद् वान्यद् वाहनं किंचिद् देवो हन्यात् क्वचित् क्वचित् । (२३।२५)

yad vānyad vāhanaṃ kiṃcid devo hanyāt kvacit kvacit |

23.26२३.२६

अराजा तव जातश्च भविष्यति च दुर्मते । (२३।२६)

arājā tava jātaśca bhaviṣyati ca durmate |

23.27२३.२७

प्रत्याख्यातश्चतुर्भिश्च शप्त्वा तान् यद्यदिच्छया । (२३।२७)

pratyākhyātaścaturbhiśca śaptvā tān yadyadicchayā |

23.28२३.२८

पूरोः सकाशम् अगमज्ज्ञात्वा पूरुम् अलङ्घिनम् । (२३।२८)

pūroḥ sakāśam agamajjñātvā pūrum alaṅghinam |

23.29२३.२९

एवं ब्रुवन्तं शप्त्वाथ ययातिः सुतम् आत्मनः । (२३।२९)

evaṃ bruvantaṃ śaptvātha yayātiḥ sutam ātmanaḥ |

23.30२३.३०

शर्मिष्ठायाः सुतं चानुम् इदं वचनम् अब्रवीत् । (२३।३०)

śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ cānum idaṃ vacanam abravīt |

23.31२३.३१

अनुं पुत्रम् अथाहूय राजा वचनम् अब्रवीत् ॥ (२३।३१)

anuṃ putram athāhūya rājā vacanam abravīt ||

24.1२४.१

पूरो त्वं मे प्रियः पुत्रस्त्वं वरीयान् भविष्यसि । (२४।१)

pūro tvaṃ me priyaḥ putrastvaṃ varīyān bhaviṣyasi |

24.2२४.२

जरा वली च मे तात पलितानि च पर्यगुः । (२४।२)

jarā valī ca me tāta palitāni ca paryaguḥ |

24.3२४.३

काव्यस्योशनसः शापान् न च तृप्तो ऽस्मि यौवने ॥ (२४।३)

kāvyasyośanasaḥ śāpān na ca tṛpto 'smi yauvane ||

25.1२५.१

पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । (२५।१)

pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |

25.2२५.२

कंचित् कालं चरेयं वै विषयान् वयसा तव ॥ (२५।२)

kaṃcit kālaṃ careyaṃ vai viṣayān vayasā tava ||

26.1२६.१

पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रतिदास्यामि यौवनम् । (२६।१)

pūrṇe varṣasahasre tu pratidāsyāmi yauvanam |

26.2२६.२

स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ (२६।२)

svaṃ caiva pratipatsyāmi pāpmānaṃ jarayā saha ||

27.1२७.१

वैशंपायन उवाच । (२७।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

27.2२७.२

एवम् उक्तः प्रत्युवाच पूरुः पितरम् अञ्जसा । (२७।२)

evam uktaḥ pratyuvāca pūruḥ pitaram añjasā |

27.3२७.३

यथात्थ मां महाराज तत् करिष्यामि ते वचः । (२७।३)

yathāttha māṃ mahārāja tat kariṣyāmi te vacaḥ |

27.4२७.४

गुरोर् वै वचनं पुण्यं स्वर्ग्यम् आयुष्करं नृणाम् । (२७।४)

guror vai vacanaṃ puṇyaṃ svargyam āyuṣkaraṃ nṛṇām |

27.5२७.५

गुरुप्रसादात् त्रैलोक्यम् अन्वशासच्छतक्रतुः । (२७।५)

guruprasādāt trailokyam anvaśāsacchatakratuḥ |

27.6२७.६

गुरोर् अनुमतं प्राप्य सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥ (२७।६)

guror anumataṃ prāpya sarvān kāmān avāpnuyāt ||

28.1२८.१

प्रतिपत्स्यामि ते राजन् पाप्मानं जरया सह । (२८।१)

pratipatsyāmi te rājan pāpmānaṃ jarayā saha |

28.2२८.२

यावद् इच्छसि वा जीवं तावत् तां धारयाम्यहम् । (२८।२)

yāvad icchasi vā jīvaṃ tāvat tāṃ dhārayāmyaham |

28.3२८.३

गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान् यथेप्सितान् ॥ (२८।३)

gṛhāṇa yauvanaṃ mattaścara kāmān yathepsitān ||

29.1२९.१

जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव । (२९।१)

jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharastava |

29.2२९.२

यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथात्थ माम् ॥ (२९।२)

yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathāttha mām ||

30.1३०.१

ययातिर् उवाच । (३०।१)

yayātir uvāca

30.2३०.२

पूरो प्रीतो ऽस्मि ते वत्स प्रीतश्चेदं ददामि ते । (३०।२)

pūro prīto 'smi te vatsa prītaścedaṃ dadāmi te |

30.3३०.३

सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति । (३०।३)

sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati |

30.4३०.४

धर्मे चार्थे च कामे च ख्यातिं लोके गमिष्यति । (३०।४)

dharme cārthe ca kāme ca khyātiṃ loke gamiṣyati |

30.5३०.५

एवम् उक्त्वा ययातिस्तु काव्यं स्मृत्वा महातपाः । (३०।५)

evam uktvā yayātistu kāvyaṃ smṛtvā mahātapāḥ |

30.6३०.६

संक्रामयामास जरां तदा पूरौ महात्मनि ॥ (३०।६)

saṃkrāmayāmāsa jarāṃ tadā pūrau mahātmani ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 79

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit