MBh, 3, 35
Select a line for its word-by-word analysis.
असंशयं भारत सत्यम् एतद् यन् मा तुदन् वाक्यशल्यैः क्षिणोषि । (१।२)
asaṃśayaṃ bhārata satyam etad yan mā tudan vākyaśalyaiḥ kṣiṇoṣi |
न त्वा विगर्हे प्रतिकूलम् एतन् ममानयाद्धि व्यसनं व आगात् ॥ (१।३)
na tvā vigarhe pratikūlam etan mamānayāddhi vyasanaṃ va āgāt ||
अहं ह्यक्षान् अन्वपद्यं जिहीर्षन् राज्यं सराष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पुत्रात् । (२।१)
ahaṃ hyakṣān anvapadyaṃ jihīrṣan rājyaṃ sarāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāt |
तन् मा शठः कितवः प्रत्यदेवीत् सुयोधनार्थं सुबलस्य पुत्रः ॥ (२।२)
tan mā śaṭhaḥ kitavaḥ pratyadevīt suyodhanārthaṃ subalasya putraḥ ||
महामायः शकुनिः पार्वतीयः सदा सभायां प्रवपन्न् अक्षपूगान् । (३।१)
mahāmāyaḥ śakuniḥ pārvatīyaḥ sadā sabhāyāṃ pravapann akṣapūgān |
अमायिनं मायया प्रत्यदेवीत्ततोऽपश्यं वृजिनं भीमसेन ॥ (३।२)
amāyinaṃ māyayā pratyadevīttato'paśyaṃ vṛjinaṃ bhīmasena ||
अक्षान् हि दृष्ट्वा शकुनेर् यथावत् कामानुलोमान् अयुजो युजश्च । (४।१)
akṣān hi dṛṣṭvā śakuner yathāvat kāmānulomān ayujo yujaśca |
शक्यं नियन्तुम् अभविष्यद् आत्मा मन्युस्तु हन्ति पुरुषस्य धैर्यम् ॥ (४।२)
śakyaṃ niyantum abhaviṣyad ātmā manyustu hanti puruṣasya dhairyam ||
यन्तुं नात्मा शक्यते पौरुषेण मानेन वीर्येण च तात नद्धः । (५।१)
yantuṃ nātmā śakyate pauruṣeṇa mānena vīryeṇa ca tāta naddhaḥ |
न ते वाचं भीमसेनाभ्यसूये मन्ये तथा तद् भवितव्यम् आसीत् ॥ (५।२)
na te vācaṃ bhīmasenābhyasūye manye tathā tad bhavitavyam āsīt ||
स नो राजा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो न्यपातयद् व्यसने राज्यम् इच्छन् । (६।१)
sa no rājā dhṛtarāṣṭrasya putro nyapātayad vyasane rājyam icchan |
दास्यं च नो ऽगमयद् भीमसेन यत्राभवच्छरणं द्रौपदी नः ॥ (६।२)
dāsyaṃ ca no 'gamayad bhīmasena yatrābhavaccharaṇaṃ draupadī naḥ ||
त्वं चापि तद् वेत्थ धनंजयश् च पुनर्द्यूतायागतानां सभां नः । (७।१)
tvaṃ cāpi tad vettha dhanaṃjayaś ca punardyūtāyāgatānāṃ sabhāṃ naḥ |
यन् माब्रवीद् धृतराष्ट्रस्य पुत्र एकग्लहार्थं भरतानां समक्षम् ॥ (७।२)
yan mābravīd dhṛtarāṣṭrasya putra ekaglahārthaṃ bharatānāṃ samakṣam ||
वने समा द्वादश राजपुत्र यथाकामं विदितम् अजातशत्रो । (८।१)
vane samā dvādaśa rājaputra yathākāmaṃ viditam ajātaśatro |
अथापरं चाविदितं चरेथाः सर्वैः सह भ्रातृभिश् छद्मगूढः ॥ (८।२)
athāparaṃ cāviditaṃ carethāḥ sarvaiḥ saha bhrātṛbhiś chadmagūḍhaḥ ||
त्वां चेच्छ्रुत्वा तात तथा चरन्तम् अवभोत्स्यन्ते भारतानां चराः स्म । (९।१)
tvāṃ cecchrutvā tāta tathā carantam avabhotsyante bhāratānāṃ carāḥ sma |
अन्यांश् चरेथास् तावतोऽब्दांस्ततस् त्वं निश्चित्य तत् प्रतिजानीहि पार्थ ॥ (९।२)
anyāṃś carethās tāvato'bdāṃstatas tvaṃ niścitya tat pratijānīhi pārtha ||
चरैश् चेन् नो ऽविदितः कालम् एतं युक्तो राजन् मोहयित्वा मदीयान् । (१०।१)
caraiś cen no 'viditaḥ kālam etaṃ yukto rājan mohayitvā madīyān |
ब्रवीमि सत्यं कुरुसंसदीह तवैव ता भारत पञ्च नद्यः ॥ (१०।२)
bravīmi satyaṃ kurusaṃsadīha tavaiva tā bhārata pañca nadyaḥ ||
वयं चैवं भ्रातरः सर्व एव त्वया जिताः कालम् अपास्य भोगान् । (११।१)
vayaṃ caivaṃ bhrātaraḥ sarva eva tvayā jitāḥ kālam apāsya bhogān |
वसेम इत्याह पुरा स राजा मध्ये कुरूणां स मयोक्तस्तथेति ॥ (११।२)
vasema ityāha purā sa rājā madhye kurūṇāṃ sa mayoktastatheti ||
तत्र द्यूतम् अभवन्नो जघन्यं तस्मिञ्जिताः प्रव्रजिताश्च सर्वे । (१२।१)
tatra dyūtam abhavanno jaghanyaṃ tasmiñjitāḥ pravrajitāśca sarve |
इत्थं च देशान् अनुसंचरामो वनानि कृच्छ्राणि च कृच्छ्ररूपाः ॥ (१२।२)
itthaṃ ca deśān anusaṃcarāmo vanāni kṛcchrāṇi ca kṛcchrarūpāḥ ||
सुयोधनश्चापि न शान्तिम् इच्छन् भूयः स मन्योर् वशम् अन्वगच्छत् । (१३।१)
suyodhanaścāpi na śāntim icchan bhūyaḥ sa manyor vaśam anvagacchat |
उद्योजयामास कुरूंश्च सर्वान् ये चास्य केचिद् वशम् अन्वगच्छन् ॥ (१३।२)
udyojayāmāsa kurūṃśca sarvān ye cāsya kecid vaśam anvagacchan ||
तं संधिम् आस्थाय सतां सकाशे को नाम जह्याद् इह राज्यहेतोः । (१४।१)
taṃ saṃdhim āsthāya satāṃ sakāśe ko nāma jahyād iha rājyahetoḥ |
आर्यस्य मन्ये मरणाद् गरीयो यद्धर्मम् उत्क्रम्य महीं प्रशिष्यात् ॥ (१४।२)
āryasya manye maraṇād garīyo yaddharmam utkramya mahīṃ praśiṣyāt ||
तदैव चेद् वीरकर्माकरिष्यो यदा द्यूते परिघं पर्यमृक्षः । (१५।१)
tadaiva ced vīrakarmākariṣyo yadā dyūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ |
बाहू दिधक्षन् वारितः फल्गुनेन किं दुष्कृतं भीम तदाभविष्यत् ॥ (१५।२)
bāhū didhakṣan vāritaḥ phalgunena kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābhaviṣyat ||
प्राग् एव चैवं समयक्रियायाः किं नाब्रवीः पौरुषम् आविदानः । (१६।१)
prāg eva caivaṃ samayakriyāyāḥ kiṃ nābravīḥ pauruṣam āvidānaḥ |
प्राप्तं तु कालं त्वभिपद्य पश्चात् किं माम् इदानीम् अतिवेलम् आत्थ ॥ (१६।२)
prāptaṃ tu kālaṃ tvabhipadya paścāt kiṃ mām idānīm ativelam āttha ||
भूयो ऽपि दुःखं मम भीमसेन दूये विषस्येव रसं विदित्वा । (१७।१)
bhūyo 'pi duḥkhaṃ mama bhīmasena dūye viṣasyeva rasaṃ viditvā |
यद् याज्ञसेनीं परिकृष्यमाणां संदृश्य तत् क्षान्तम् इति स्म भीम ॥ (१७।२)
yad yājñasenīṃ parikṛṣyamāṇāṃ saṃdṛśya tat kṣāntam iti sma bhīma ||
न त्वद्य शक्यं भरतप्रवीर कृत्वा यद् उक्तं कुरुवीरमध्ये । (१८।१)
na tvadya śakyaṃ bharatapravīra kṛtvā yad uktaṃ kuruvīramadhye |
कालं प्रतीक्षस्व सुखोदयस्य पक्तिं फलानाम् इव बीजवापः ॥ (१८।२)
kālaṃ pratīkṣasva sukhodayasya paktiṃ phalānām iva bījavāpaḥ ||
यदा हि पूर्वं निकृतो निकृत्या वैरं सपुष्पं सफलं विदित्वा । (१९।१)
yadā hi pūrvaṃ nikṛto nikṛtyā vairaṃ sapuṣpaṃ saphalaṃ viditvā |
महागुणं हरति हि पौरुषेण तदा वीरो जीवति जीवलोके ॥ (१९।२)
mahāguṇaṃ harati hi pauruṣeṇa tadā vīro jīvati jīvaloke ||
श्रियं च लोके लभते समग्रां मन्ये चास्मै शत्रवः संनमन्ते । (२०।१)
śriyaṃ ca loke labhate samagrāṃ manye cāsmai śatravaḥ saṃnamante |
मित्राणि चैनम् अतिरागाद् भजन्ते देवा इवेन्द्रम् अनुजीवन्ति चैनम् ॥ (२०।२)
mitrāṇi cainam atirāgād bhajante devā ivendram anujīvanti cainam ||
मम प्रतिज्ञां च निबोध सत्यां वृणे धर्मम् अमृताज्जीविताच् च । (२१।१)
mama pratijñāṃ ca nibodha satyāṃ vṛṇe dharmam amṛtājjīvitāc ca |
राज्यं च पुत्राश्च यशो धनं च सर्वं न सत्यस्य कलाम् उपैति ॥ (२१।२)
rājyaṃ ca putrāśca yaśo dhanaṃ ca sarvaṃ na satyasya kalām upaiti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.