MBh, 12, 238
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैः परिश्रितः । (१।२)
prakṛtestu vikārā ye kṣetrajñastaiḥ pariśritaḥ |
ते चैनं न प्रजानन्ति स तु जानाति तान् अपि ॥ (१।३)
te cainaṃ na prajānanti sa tu jānāti tān api ||
तैश्चैष कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः । (२।१)
taiścaiṣa kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhair ihendriyaiḥ |
सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः ॥ (२।२)
sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaiḥ paramavājibhiḥ ||
इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः । (३।१)
indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ |
मनसस्तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः ॥ (३।२)
manasastu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ ||
महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् । (४।१)
mahataḥ param avyaktam avyaktāt parato 'mṛtam |
अमृतान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ (४।२)
amṛtānna paraṃ kiṃcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ ||
एवं सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽऽत्मा न प्रकाशते । (५।१)
evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍho ''tmā na prakāśate |
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ (५।२)
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ ||
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहु चिन्त्यम् अचिन्तयन् ॥ (६।२)
indriyāṇīndriyārthāṃśca bahu cintyam acintayan ||
अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो ऽर्छत्यमृतं पदम् ॥ (७।२)
anīśvaraḥ praśāntātmā tato 'rchatyamṛtaṃ padam ||
इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः । (८।१)
indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ |
आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते ॥ (८।२)
ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyum upāśnute ||
हित्वा तु सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् । (९।१)
hitvā tu sarvasaṃkalpān sattve cittaṃ niveśayet |
सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् ॥ (९।२)
sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālañjaro bhavet ||
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् आनन्त्यम् अश्नुते ॥ (१०।२)
prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute ||
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् । (११।१)
lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet |
एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना । (१२।१)
evaṃ pūrvāpare rātre yuñjann ātmānam ātmanā |
सत्त्वाहारविशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानम् आत्मनि ॥ (१२।२)
sattvāhāraviśuddhātmā paśyatyātmānam ātmani ||
आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् ॥ (१३।२)
ātmapratyayikaṃ śāstram idaṃ putrānuśāsanam ||
धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु । (१४।१)
dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yad vasu |
दशेदम् ऋक् सहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् ॥ (१४।२)
daśedam ṛk sahasrāṇi nirmathyāmṛtam uddhṛtam ||
नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च । (१५।१)
navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca |
तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम् । (१५।२)
tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ putrahetoḥ samuddhṛtam |
स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् ॥ (१५।३)
snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam ||
रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन ॥ (१८।३)
rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcana ||
यद्यप्यस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः । (१९।१)
yadyapyasya mahīṃ dadyād ratnapūrṇām imāṃ naraḥ |
इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् ॥ (१९।२)
idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit ||
अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् । (२०।१)
ato guhyatarārthaṃ tad adhyātmam atimānuṣam |
यत् तन्महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते । (२०।२)
yat tanmaharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate |
तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (२०।३)
tat te 'haṃ sampravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.