महाभारतMahābhārata

MBh, 12, 238

1566 of 1995 · 44 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

व्यास उवाच । (१।१)

vyāsa uvāca

1.2१.२

प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैः परिश्रितः । (१।२)

prakṛtestu vikārā ye kṣetrajñastaiḥ pariśritaḥ |

1.3१.३

ते चैनं न प्रजानन्ति स तु जानाति तान् अपि ॥ (१।३)

te cainaṃ na prajānanti sa tu jānāti tān api ||

2.1२.१

तैश्चैष कुरुते कार्यं मनःषष्ठैर् इहेन्द्रियैः । (२।१)

taiścaiṣa kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhair ihendriyaiḥ |

2.2२.२

सुदान्तैर् इव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः ॥ (२।२)

sudāntair iva saṃyantā dṛḍhaiḥ paramavājibhiḥ ||

3.1३.१

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः । (३।१)

indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ |

3.2३.२

मनसस्तु परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा महान् परः ॥ (३।२)

manasastu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ ||

4.1४.१

महतः परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् परतो ऽमृतम् । (४।१)

mahataḥ param avyaktam avyaktāt parato 'mṛtam |

4.2४.२

अमृतान्न परं किंचित् सा काष्ठा सा परा गतिः ॥ (४।२)

amṛtānna paraṃ kiṃcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ ||

5.1५.१

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽऽत्मा न प्रकाशते । (५।१)

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍho ''tmā na prakāśate |

5.2५.२

दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ (५।२)

dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ ||

6.1६.१

अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया । (६।१)

antarātmani saṃlīya manaḥṣaṣṭhāni medhayā |

6.2६.२

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहु चिन्त्यम् अचिन्तयन् ॥ (६।२)

indriyāṇīndriyārthāṃśca bahu cintyam acintayan ||

7.1७.१

ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासम्पादितं मनः । (७।१)

dhyānoparamaṇaṃ kṛtvā vidyāsampāditaṃ manaḥ |

7.2७.२

अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो ऽर्छत्यमृतं पदम् ॥ (७।२)

anīśvaraḥ praśāntātmā tato 'rchatyamṛtaṃ padam ||

8.1८.१

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः । (८।१)

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ vaśyātmā calitasmṛtiḥ |

8.2८.२

आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युम् उपाश्नुते ॥ (८।२)

ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyum upāśnute ||

9.1९.१

हित्वा तु सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् । (९।१)

hitvā tu sarvasaṃkalpān sattve cittaṃ niveśayet |

9.2९.२

सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् ॥ (९।२)

sattve cittaṃ samāveśya tataḥ kālañjaro bhavet ||

10.1१०.१

चित्तप्रसादेन यतिर् जहाति हि शुभाशुभम् । (१०।१)

cittaprasādena yatir jahāti hi śubhāśubham |

10.2१०.२

प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् आनन्त्यम् अश्नुते ॥ (१०।२)

prasannātmātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute ||

11.1११.१

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् । (११।१)

lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet |

11.2११.२

निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते ॥ (११।२)

nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate ||

12.1१२.१

एवं पूर्वापरे रात्रे युञ्जन्न् आत्मानम् आत्मना । (१२।१)

evaṃ pūrvāpare rātre yuñjann ātmānam ātmanā |

12.2१२.२

सत्त्वाहारविशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानम् आत्मनि ॥ (१२।२)

sattvāhāraviśuddhātmā paśyatyātmānam ātmani ||

13.1१३.१

रहस्यं सर्ववेदानाम् अनैतिह्यम् अनागमम् । (१३।१)

rahasyaṃ sarvavedānām anaitihyam anāgamam |

13.2१३.२

आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रम् इदं पुत्रानुशासनम् ॥ (१३।२)

ātmapratyayikaṃ śāstram idaṃ putrānuśāsanam ||

14.1१४.१

धर्माख्यानेषु सर्वेषु सत्याख्यानेषु यद् वसु । (१४।१)

dharmākhyāneṣu sarveṣu satyākhyāneṣu yad vasu |

14.2१४.२

दशेदम् ऋक् सहस्राणि निर्मथ्यामृतम् उद्धृतम् ॥ (१४।२)

daśedam ṛk sahasrāṇi nirmathyāmṛtam uddhṛtam ||

15.1१५.१

नवनीतं यथा दध्नः काष्ठाद् अग्निर् यथैव च । (१५।१)

navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhād agnir yathaiva ca |

15.2१५.२

तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम् । (१५।२)

tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ putrahetoḥ samuddhṛtam |

15.3१५.३

स्नातकानाम् इदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् ॥ (१५।३)

snātakānām idaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam ||

16.1१६.१

तद् इदं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने । (१६।१)

tad idaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasvine |

16.2१६.२

नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च ॥ (१६।२)

nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca ||

17.1१७.१

नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे । (१७।१)

nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe |

17.2१७.२

न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च ॥ (१७।२)

na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca ||

18.1१८.१

श्लाघते श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने । (१८।१)

ślāghate ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine |

18.2१८.२

इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च । (१८।२)

idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya ca |

18.3१८.३

रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन ॥ (१८।३)

rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcana ||

19.1१९.१

यद्यप्यस्य महीं दद्याद् रत्नपूर्णाम् इमां नरः । (१९।१)

yadyapyasya mahīṃ dadyād ratnapūrṇām imāṃ naraḥ |

19.2१९.२

इदम् एव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित् ॥ (१९।२)

idam eva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit ||

20.1२०.१

अतो गुह्यतरार्थं तद् अध्यात्मम् अतिमानुषम् । (२०।१)

ato guhyatarārthaṃ tad adhyātmam atimānuṣam |

20.2२०.२

यत् तन्महर्षिभिर् दृष्टं वेदान्तेषु च गीयते । (२०।२)

yat tanmaharṣibhir dṛṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate |

20.3२०.३

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (२०।३)

tat te 'haṃ sampravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 12, 238

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit