धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय । (१।२)

तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिम् आश्रिताः ॥ (१।३)

प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या अपि सर्वशः । (२।१)

निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् । (३।२)

जगत् स्थितानि सर्वाणि समान्याहुर् मनीषिणः ॥ (३।३)

भूमिर् आपस्तथा वायुर् अग्निर् आकाशम् एव च । (४।१)

गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ॥ (४।२)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । (५।१)

भूमेर् एते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः ॥ (५।२)

चत्वारो ऽप्सु गुणा राजन् गन्धस्तत्र न विद्यते । (६।१)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसो ऽथ गुणास्त्रयः । (६।२)

शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च ॥ (६।३)

एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु । (७।१)

वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥ (७।२)

अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा । (८।१)

यदा तु विषमीभावम् आविशन्ति परस्परम् । (८।२)

तदा देहैर् देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ॥ (८।३)

आनुपूर्व्याद् विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः । (९।१)

सर्वाण्यपरिमेयानि तद् एषां रूपम् ऐश्वरम् ॥ (९।२)

तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । (१०।१)

तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ (१०।२)

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् । (११।१)

प्रकृतिभ्यः परं यत् तु तद् अचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥ (११।२)

सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं ते कुरुनन्दन । (१२।१)

परिमण्डलो महाराज द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः ॥ (१२।२)

नदीजलप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसंनिभैः । (१३।१)

पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर् जनपदैस्तथा ॥ (१३।२)

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः सम्पन्नधनधान्यवान् । (१४।१)

लावणेन समुद्रेण समन्तात् परिवारितः ॥ (१४।२)

यथा च पुरुषः पश्येद् आदर्शे मुखम् आत्मनः । (१५।१)

एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ॥ (१५।२)

द्विर् अंशे पिप्पलस्तत्र द्विर् अंशे च शशो महान् । (१६।१)

सर्वौषधिसमावापैः सर्वतः परिबृंहितः । (१६।२)

आपस्ततो ऽन्या विज्ञेया एष संक्षेप उच्यते ॥ (१६।३)