MBh, 5, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
सह वृष्ण्यन्धकैः सर्वैर् भोजैश्च शतशस्तथा ॥ (१।३)
saha vṛṣṇyandhakaiḥ sarvair bhojaiśca śataśastathā ||
धृतराष्ट्रात्मजो राजा दूतैः प्रणिहितैश्चरैः ॥ (२।२)
dhṛtarāṣṭrātmajo rājā dūtaiḥ praṇihitaiścaraiḥ ||
स श्रुत्वा माधवं यातं सदश्वैर् अनिलोपमैः । (३।१)
sa śrutvā mādhavaṃ yātaṃ sadaśvair anilopamaiḥ |
तौ यात्वा पुरुषव्याघ्रौ द्वारकां कुरुनन्दनौ । (५।१)
tau yātvā puruṣavyāghrau dvārakāṃ kurunandanau |
पश्चार्धे च स कृष्णस्य प्रह्वो ऽतिष्ठत् कृताञ्जलिः ॥ (७।२)
paścārdhe ca sa kṛṣṇasya prahvo 'tiṣṭhat kṛtāñjaliḥ ||
प्रतिबुद्धः स वार्ष्णेयो ददर्शाग्रे किरीटिनम् । (८।१)
pratibuddhaḥ sa vārṣṇeyo dadarśāgre kirīṭinam |
स तयोः स्वागतं कृत्वा यथार्हं प्रतिपूज्य च । (८।२)
sa tayoḥ svāgataṃ kṛtvā yathārhaṃ pratipūjya ca |
विग्रहे ऽस्मिन् भवान् साह्यं मम दातुम् इहार्हति ॥ (९।२)
vigrahe 'smin bhavān sāhyaṃ mama dātum ihārhati ||
समं हि भवतः सख्यं मयि चैवार्जुने ऽपि च । (१०।१)
samaṃ hi bhavataḥ sakhyaṃ mayi caivārjune 'pi ca |
तथा संबन्धकं तुल्यम् अस्माकं त्वयि माधव ॥ (१०।२)
tathā saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ tvayi mādhava ||
अहं चाभिगतः पूर्वं त्वाम् अद्य मधुसूदन । (११।१)
ahaṃ cābhigataḥ pūrvaṃ tvām adya madhusūdana |
पूर्वं चाभिगतं सन्तो भजन्ते पूर्वसारिणः ॥ (११।२)
pūrvaṃ cābhigataṃ santo bhajante pūrvasāriṇaḥ ||
त्वं च श्रेष्ठतमो लोके सताम् अद्य जनार्दन । (१२।१)
tvaṃ ca śreṣṭhatamo loke satām adya janārdana |
भवान् अभिगतः पूर्वम् अत्र मे नास्ति संशयः । (१३।२)
bhavān abhigataḥ pūrvam atra me nāsti saṃśayaḥ |
दृष्टस्तु प्रथमं राजन्मया पार्थो धनंजयः ॥ (१३।३)
dṛṣṭastu prathamaṃ rājanmayā pārtho dhanaṃjayaḥ ||
तव पूर्वाभिगमनात् पूर्वं चाप्यस्य दर्शनात् । (१४।१)
tava pūrvābhigamanāt pūrvaṃ cāpyasya darśanāt |
प्रवारणं तु बालानां पूर्वं कार्यम् इति श्रुतिः । (१५।१)
pravāraṇaṃ tu bālānāṃ pūrvaṃ kāryam iti śrutiḥ |
तस्मात् प्रवारणं पूर्वम् अर्हः पार्थो धनंजयः ॥ (१५।२)
tasmāt pravāraṇaṃ pūrvam arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ ||
मत्संहननतुल्यानां गोपानाम् अर्बुदं महत् । (१६।१)
matsaṃhananatulyānāṃ gopānām arbudaṃ mahat |
नारायणा इति ख्याताः सर्वे संग्रामयोधिनः ॥ (१६।२)
nārāyaṇā iti khyātāḥ sarve saṃgrāmayodhinaḥ ||
ते वा युधि दुराधर्षा भवन्त्वेकस्य सैनिकाः । (१७।१)
te vā yudhi durādharṣā bhavantvekasya sainikāḥ |
अयुध्यमानः संग्रामे न्यस्तशस्त्रो ऽहम् एकतः ॥ (१७।२)
ayudhyamānaḥ saṃgrāme nyastaśastro 'ham ekataḥ ||
आभ्याम् अन्यतरं पार्थ यत् ते हृद्यतरं मतम् । (१८।१)
ābhyām anyataraṃ pārtha yat te hṛdyataraṃ matam |
तद् वृणीतां भवान् अग्रे प्रवार्यस्त्वं हि धर्मतः ॥ (१८।२)
tad vṛṇītāṃ bhavān agre pravāryastvaṃ hi dharmataḥ ||
एवम् उक्तस्तु कृष्णेन कुन्तीपुत्रो धनंजयः । (१९।२)
evam uktastu kṛṣṇena kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
सहस्राणां सहस्रं तु योधानां प्राप्य भारत । (२०।१)
sahasrāṇāṃ sahasraṃ tu yodhānāṃ prāpya bhārata |
कृष्णं चापहृतं ज्ञात्वा सम्प्राप परमां मुदम् ॥ (२०।२)
kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā samprāpa paramāṃ mudam ||
दुर्योधनस्तु तत् सैन्यं सर्वम् आदाय पार्थिवः । (२१।१)
duryodhanastu tat sainyaṃ sarvam ādāya pārthivaḥ |
ततो ऽभ्ययाद् भीमबलो रौहिणेयं महाबलम् ॥ (२१।२)
tato 'bhyayād bhīmabalo rauhiṇeyaṃ mahābalam ||
सर्वं चागमने हेतुं स तस्मै संन्यवेदयत् । (२२।१)
sarvaṃ cāgamane hetuṃ sa tasmai saṃnyavedayat |
प्रत्युवाच ततः शौरिर् धार्तराष्ट्रम् इदं वचः ॥ (२२।२)
pratyuvāca tataḥ śaurir dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ ||
विदितं ते नरव्याघ्र सर्वं भवितुम् अर्हति । (२३।१)
viditaṃ te naravyāghra sarvaṃ bhavitum arhati |
निगृह्योक्तो हृषीकेशस्त्वदर्थं कुरुनन्दन । (२४।१)
nigṛhyokto hṛṣīkeśastvadarthaṃ kurunandana |
मया संबन्धकं तुल्यम् इति राजन् पुनः पुनः ॥ (२४।२)
mayā saṃbandhakaṃ tulyam iti rājan punaḥ punaḥ ||
न च तद् वाक्यम् उक्तं वै केशवः प्रत्यपद्यत । (२५।१)
na ca tad vākyam uktaṃ vai keśavaḥ pratyapadyata |
न चाहम् उत्सहे कृष्णं विना स्थातुम् अपि क्षणम् ॥ (२५।२)
na cāham utsahe kṛṣṇaṃ vinā sthātum api kṣaṇam ||
नाहं सहायः पार्थानां नापि दुर्योधनस्य वै । (२६।१)
nāhaṃ sahāyaḥ pārthānāṃ nāpi duryodhanasya vai |
इति मे निश्चिता बुद्धिर् वासुदेवम् अवेक्ष्य ह ॥ (२६।२)
iti me niścitā buddhir vāsudevam avekṣya ha ||
गच्छ युध्यस्व धर्मेण क्षात्रेण भरतर्षभ ॥ (२७।२)
gaccha yudhyasva dharmeṇa kṣātreṇa bharatarṣabha ||
इत्येवम् उक्तः स तदा परिष्वज्य हलायुधम् । (२८।१)
ityevam uktaḥ sa tadā pariṣvajya halāyudham |
कृष्णं चापहृतं ज्ञात्वा युद्धान्मेने जितं जयम् ॥ (२८।२)
kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā yuddhānmene jitaṃ jayam ||
सो ऽभ्ययात् कृतवर्माणं धृतराष्ट्रसुतो नृपः । (२९।१)
so 'bhyayāt kṛtavarmāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasuto nṛpaḥ |
कृतवर्मा ददौ तस्य सेनाम् अक्षौहिणीं तदा ॥ (२९।२)
kṛtavarmā dadau tasya senām akṣauhiṇīṃ tadā ||
वृतः प्रतिययौ हृष्टः सुहृदः संप्रहर्षयन् ॥ (३०।२)
vṛtaḥ pratiyayau hṛṣṭaḥ suhṛdaḥ saṃpraharṣayan ||
गते दुर्योधने कृष्णः किरीटिनम् अथाब्रवीत् । (३१।१)
gate duryodhane kṛṣṇaḥ kirīṭinam athābravīt |
अयुध्यमानः कां बुद्धिम् आस्थायाहं त्वया वृतः ॥ (३१।२)
ayudhyamānaḥ kāṃ buddhim āsthāyāhaṃ tvayā vṛtaḥ ||
भवान् समर्थस्तान् सर्वान्निहन्तुं नात्र संशयः । (३२।२)
bhavān samarthastān sarvānnihantuṃ nātra saṃśayaḥ |
निहन्तुम् अहम् अप्येकः समर्थः पुरुषोत्तम ॥ (३२।३)
nihantum aham apyekaḥ samarthaḥ puruṣottama ||
भवांस्तु कीर्तिमांल्लोके तद् यशस्त्वां गमिष्यति । (३३।१)
bhavāṃstu kīrtimāṃlloke tad yaśastvāṃ gamiṣyati |
यशसा चाहम् अप्यर्थी तस्माद् असि मया वृतः ॥ (३३।२)
yaśasā cāham apyarthī tasmād asi mayā vṛtaḥ ||
सारथ्यं तु त्वया कार्यम् इति मे मानसं सदा । (३४।१)
sārathyaṃ tu tvayā kāryam iti me mānasaṃ sadā |
चिररात्रेप्सितं कामं तद् भवान् कर्तुम् अर्हति ॥ (३४।२)
cirarātrepsitaṃ kāmaṃ tad bhavān kartum arhati ||
उपपन्नम् इदं पार्थ यत् स्पर्धेथा मया सह । (३५।२)
upapannam idaṃ pārtha yat spardhethā mayā saha |
सारथ्यं ते करिष्यामि कामः संपद्यतां तव ॥ (३५।३)
sārathyaṃ te kariṣyāmi kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava ||
एवं प्रमुदितः पार्थः कृष्णेन सहितस्तदा । (३६।२)
evaṃ pramuditaḥ pārthaḥ kṛṣṇena sahitastadā |
वृतो दाशार्हप्रवरैः पुनर् आयाद् युधिष्ठिरम् ॥ (३६।३)
vṛto dāśārhapravaraiḥ punar āyād yudhiṣṭhiram ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.