भीष्म उवाच । (१।१)

जनको जनदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा । (१।२)

पुनर् एवानुपप्रच्छ साम्पराये भवाभवौ ॥ (१।३)

भगवन् यद् इदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । (२।१)

एवं सति किम् अज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ (२।२)

सर्वम् उच्छेदनिष्ठं स्यात् पश्य चैतद् द्विजोत्तम । (३।१)

अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ (३।२)

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । (४।१)

कस्मै क्रियेत कल्पेन निश्चयः को ऽत्र तत्त्वतः ॥ (४।२)

तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तम् इव चातुरम् । (५।१)

पुनः प्रशमयन् वाक्यैः कविः पञ्चशिखो ऽब्रवीत् ॥ (५।२)

उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते । (६।१)

अयं ह्यपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम् । (६।२)

वर्तते पृथग् अन्योन्यम् अप्यपाश्रित्य कर्मसु ॥ (६।३)

धातवः पञ्चशाखो ऽयं खं वायुर् ज्योतिर् अम्बु भूः । (७।१)

ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः ॥ (७।२)

आकाशं वायुर् ऊष्मा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम् । (८।१)

एष पञ्चसमाहारः शरीरम् इति नैकधा । (८।२)

ज्ञानम् ऊष्मा च वायुश्च त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ (८।३)

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः । (९।१)

प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ (९।२)

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर् नासा तथैव च । (१०।१)

इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ (१०।२)

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा वेदना ध्रुवा । (११।१)

सुखदुःखेति याम् आहुर् अदुःखेत्यसुखेति च ॥ (११।२)

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च मूर्त्यथ । (१२।१)

एते ह्य् आ मरणात् पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ (१२।२)

तेषु कर्मनिसर्गश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । (१३।१)

तम् आहुः परमं शुक्रं बुद्धिर् इत्यव्ययं महत् ॥ (१३।२)

इमं गुणसमाहारम् आत्मभावेन पश्यतः । (१४।१)

असम्यग् दर्शनैर् दुःखम् अनन्तं नोपशाम्यति ॥ (१४।२)

अनात्मेति च यद् दृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । (१५।१)

वर्तते किमधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ (१५।२)

तत्र सम्यङ् मनो नाम त्यागशास्त्रम् अनुत्तमम् । (१६।१)

शृणु यत् तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ (१६।२)

त्याग एव हि सर्वेषाम् उक्तानाम् अपि कर्मणाम् । (१७।१)

नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो मतः ॥ (१७।२)

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्यपि । (१८।१)

सुखत्यागे तपोयोगः सर्वत्यागे समापना ॥ (१८।२)

तस्य मार्गो ऽयम् अद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । (१९।१)

विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर् ह्यन्यथा भवेत् ॥ (१९।२)

पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि । (२०।१)

मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु ॥ (२०।२)

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयम् अथ पादौ गतीन्द्रियम् । (२१।१)

प्रजनानन्दयोः शेफो विसर्गे पायुर् इन्द्रियम् ॥ (२१।२)

वाक् तु शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः । (२२।१)

एवम् एकादशैतानि बुद्ध्या त्ववसृजेन्मनः ॥ (२२।२)

कर्णौ शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । (२३।१)

तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः ॥ (२३।२)

एवं पञ्चत्रिका ह्येते गुणास् तदुपलब्धये । (२४।१)

येन यस्त्रिविधो भावः पर्यायात् समुपस्थितः ॥ (२४।२)

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चैव ते त्रयः । (२५।१)

त्रिविधा वेदना येषु प्रसूता सर्वसाधना ॥ (२५।२)

प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दः सुखं संशान्तचित्तता । (२६।१)

अकुतश्चित् कुतश्चिद् वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ (२६।२)

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा । (२७।१)

लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः ॥ (२७।२)

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता । (२८।१)

कथंचिद् अपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः ॥ (२८।२)

तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । (२९।१)

वर्तते सात्त्विको भाव इत्यपेक्षेत तत् तथा ॥ (२९।२)

यत् तु संतापसंयुक्तम् अप्रीतिकरम् आत्मनः । (३०।१)

प्रवृत्तं रज इत्येव ततस्तद् अभिचिन्तयेत् ॥ (३०।२)

अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । (३१।१)

अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस्तद् उपधारयेत् ॥ (३१।२)

तद्धि श्रोत्राश्रयं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः । (३२।१)

नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा ॥ (३२।२)

एवं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । (३३।१)

स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश्च तत् ॥ (३३।२)

स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्वेतेषु तिष्ठति । (३४।१)

चित्तम् एकादशं विद्धि बुद्धिर् द्वादशमी भवेत् ॥ (३४।२)

तेषाम् अयुगपद्भावे उच्छेदो नास्ति तामसः । (३५।१)

आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः ॥ (३५।२)

इन्द्रियाण्यवसृज्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमम् । (३६।१)

चिन्तयन्नानुपर्येति त्रिभिर् एवान्वितो गुणैः ॥ (३६।२)

यत् तमोपहतं चित्तम् आशु संचारम् अध्रुवम् । (३७।१)

करोत्युपरमं काले तद् आहुस्तामसं सुखम् ॥ (३७।२)

यद् यद् आगमसंयुक्तं न कृत्स्नम् उपशाम्यति । (३८।१)

अथ तत्राप्युपादत्ते तमो व्यक्तम् इवानृतम् ॥ (३८।२)

एवम् एष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययी गुणः । (३९।१)

कथंचिद् वर्तते सम्यक् केषांचिद् वा न वर्तते ॥ (३९।२)

एवम् आहुः समाहारं क्षेत्रम् अध्यात्मचिन्तकाः । (४०।१)

स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ (४०।२)

एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् । (४१।१)

स्वभावाद् वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः ॥ (४१।२)

यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर् जहति नाम च । (४२।१)

न च स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः ॥ (४२।२)

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर् भवेत् । (४३।१)

प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च मध्यतः ॥ (४३।२)

इमां तु यो वेद विमोक्षबुद्धिम् आत्मानम् अन्विच्छति चाप्रमत्तः । (४४।१)

न लिप्यते कर्मफलैर् अनिष्टैः पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम् ॥ (४४।२)

दृढैश्च पाशैर् बहुभिर् विमुक्तः प्रजानिमित्तैर् अपि दैवतैश्च । (४५।१)

यदा ह्यसौ सुखदुःखे जहाति मुक्तस्तदाग्र्यां गतिम् एत्यलिङ्गः । (४५।२)

श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश्च शेते जरामृत्युभयाद् अतीतः ॥ (४५।३)

क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे ततोनिमित्ते च फले विनष्टे । (४६।१)

अलेपम् आकाशम् अलिङ्गम् एवम् आस्थाय पश्यन्ति महद्ध्यसक्ताः ॥ (४६।२)

यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस् तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः । (४७।१)

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिम् अर्छन् ॥ (४७।२)

यथा रुरुः शृङ्गम् अथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथावत् । (४८।१)

विहाय गच्छत्यनवेक्षमाणस् तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् ॥ (४८।२)

द्रुमं यथा वाप्युदके पतन्तम् उत्सृज्य पक्षी प्रपतत्यसक्तः । (४९।१)

तथा ह्यसौ सुखदुःखे विहाय मुक्तः परार्ध्यां गतिम् एत्यलिङ्गः ॥ (४९।२)

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरम् उपाहितम् अग्निनाभिवीक्ष्य । (५०।१)

न खलु मम तुषो ऽपि दह्यते ऽत्र स्वयम् इदम् आह किल स्म भूमिपालः ॥ (५०।२)

इदम् अमृतपदं विदेहराजः स्वयम् इह पञ्चशिखेन भाष्यमाणः । (५१।१)

निखिलम् अभिसमीक्ष्य निश्चितार्थं परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ (५१।२)

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं न हीयते सततम् अवेक्षते तथा । (५२।१)

उपद्रवान्नानुभवत्यदुःखितः प्रमुच्यते कपिलम् इवैत्य मैथिलः ॥ (५२।२)