MBh, 12, 333
Select a line for its word-by-word analysis.
दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्र्यं चक्रे ततः परम् ॥ (१।३)
daivaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pitryaṃ cakre tataḥ param ||
ततस्तं वचनं प्राह ज्येष्ठो धर्मात्मजः प्रभुः । (२।१)
tatastaṃ vacanaṃ prāha jyeṣṭho dharmātmajaḥ prabhuḥ |
क इज्यते द्विजश्रेष्ठ दैवे पित्र्ये च कल्पिते ॥ (२।२)
ka ijyate dvijaśreṣṭha daive pitrye ca kalpite ||
त्वया मतिमतां श्रेष्ठ तन्मे शंस यथागमम् । (३।१)
tvayā matimatāṃ śreṣṭha tanme śaṃsa yathāgamam |
किम् एतत् क्रियते कर्म फलं चास्य किम् इष्यते ॥ (३।२)
kim etat kriyate karma phalaṃ cāsya kim iṣyate ||
त्वयैतत् कथितं पूर्वं दैवं कर्तव्यम् इत्यपि । (४।२)
tvayaitat kathitaṃ pūrvaṃ daivaṃ kartavyam ityapi |
ततस्तद्भावितो नित्यं यजे वैकुण्ठम् अव्ययम् । (५।१)
tatastadbhāvito nityaṃ yaje vaikuṇṭham avyayam |
तस्माच्च प्रसृतः पूर्वं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ (५।२)
tasmācca prasṛtaḥ pūrvaṃ brahmā lokapitāmahaḥ ||
श्रुतिश्चाप्यपरा देव पुत्रान् हि पितरो ऽयजन् । (८।१)
śrutiścāpyaparā deva putrān hi pitaro 'yajan |
वेदश्रुतिः प्रणष्टा च पुनर् अध्यापिता सुतैः । (८।२)
vedaśrutiḥ praṇaṣṭā ca punar adhyāpitā sutaiḥ |
ततस्ते मन्त्रदाः पुत्राः पितृत्वम् उपपेदिरे ॥ (८।३)
tataste mantradāḥ putrāḥ pitṛtvam upapedire ||
नूनं पुरैतद् विदितं युवयोर् भावितात्मनोः । (९।१)
nūnaṃ puraitad viditaṃ yuvayor bhāvitātmanoḥ |
त्रीन् पिण्डान्न्यस्य वै पृथ्व्यां पूर्वं दत्त्वा कुशान् इति । (१०।१)
trīn piṇḍānnyasya vai pṛthvyāṃ pūrvaṃ dattvā kuśān iti |
कथं तु पिण्डसंज्ञां ते पितरो लेभिरे पुरा ॥ (१०।२)
kathaṃ tu piṇḍasaṃjñāṃ te pitaro lebhire purā ||
इमां हि धरणीं पूर्वं नष्टां सागरमेखलाम् । (११।२)
imāṃ hi dharaṇīṃ pūrvaṃ naṣṭāṃ sāgaramekhalām |
स्थापयित्वा तु धरणीं स्वे स्थाने पुरुषोत्तमः । (१२।१)
sthāpayitvā tu dharaṇīṃ sve sthāne puruṣottamaḥ |
जलकर्दमलिप्ताङ्गो लोककार्यार्थम् उद्यतः ॥ (१२।२)
jalakardamaliptāṅgo lokakāryārtham udyataḥ ||
प्राप्ते चाह्निककाले स मध्यंदिनगते रवौ । (१३।१)
prāpte cāhnikakāle sa madhyaṃdinagate ravau |
दंष्ट्राविलग्नान्मृत्पिण्डान् विधूय सहसा प्रभुः । (१३।२)
daṃṣṭrāvilagnānmṛtpiṇḍān vidhūya sahasā prabhuḥ |
स्थापयामास वै पृथ्व्यां कुशान् आस्तीर्य नारद ॥ (१३।३)
sthāpayāmāsa vai pṛthvyāṃ kuśān āstīrya nārada ||
स तेष्वात्मानम् उद्दिश्य पित्र्यं चक्रे यथाविधि । (१४।१)
sa teṣvātmānam uddiśya pitryaṃ cakre yathāvidhi |
संकल्पयित्वा त्रीन् पिण्डान् स्वेनैव विधिना प्रभुः ॥ (१४।२)
saṃkalpayitvā trīn piṇḍān svenaiva vidhinā prabhuḥ ||
आत्मगात्रोष्मसम्भूतैः स्नेहगर्भैस्तिलैर् अपि । (१५।१)
ātmagātroṣmasambhūtaiḥ snehagarbhaistilair api |
प्रोक्ष्यापवर्गं देवेशः प्राङ्मुखः कृतवान् स्वयम् ॥ (१५।२)
prokṣyāpavargaṃ deveśaḥ prāṅmukhaḥ kṛtavān svayam ||
मर्यादास्थापनार्थं च ततो वचनम् उक्तवान् । (१६।१)
maryādāsthāpanārthaṃ ca tato vacanam uktavān |
अहं हि पितरः स्रष्टुम् उद्यतो लोककृत् स्वयम् ॥ (१६।२)
ahaṃ hi pitaraḥ sraṣṭum udyato lokakṛt svayam ||
तस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधिं परम् । (१७।१)
tasya cintayataḥ sadyaḥ pitṛkāryavidhiṃ param |
दंष्ट्राभ्यां प्रविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम् । (१७।२)
daṃṣṭrābhyāṃ pravinirdhūtā mamaite dakṣiṇāṃ diśam |
आश्रिता धरणीं पिण्डास् तस्मात् पितर एव ते ॥ (१७।३)
āśritā dharaṇīṃ piṇḍās tasmāt pitara eva te ||
त्रयो मूर्तिविहीना वै पिण्डमूर्तिधरास्त्विमे । (१८।१)
trayo mūrtivihīnā vai piṇḍamūrtidharāstvime |
अहम् एवात्र विज्ञेयस्त्रिषु पिण्डेषु संस्थितः ॥ (१९।२)
aham evātra vijñeyastriṣu piṇḍeṣu saṃsthitaḥ ||
नास्ति मत्तो ऽधिकः कश्चित् को वाभ्यर्च्यो मया स्वयम् । (२०।१)
nāsti matto 'dhikaḥ kaścit ko vābhyarcyo mayā svayam |
वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान् सविस्तरान् । (२२।१)
varāhaparvate vipra dattvā piṇḍān savistarān |
ये यजन्ति पितॄन् देवान् गुरूंश्चैवातिथींस्तथा । (२४।१)
ye yajanti pitṝn devān gurūṃścaivātithīṃstathā |
गाश्चैव द्विजमुख्यांश्च पृथिवीं मातरं तथा । (२४।२)
gāścaiva dvijamukhyāṃśca pṛthivīṃ mātaraṃ tathā |
महान्महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुतः ॥ (२५।३)
mahānmahātmā sarvātmā nārāyaṇa iti śrutaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.