संजय उवाच । (१।१)

तस्मिन्महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा । (१।२)

गाङ्गेयम् उपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च ॥ (१।३)

तस्य सर्वं यथावृत्तम् आख्यातुम् उपचक्रमे । (२।१)

घटोत्कचस्य विजयम् आत्मनश्च पराजयम् ॥ (२।२)

कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनः पुनः । (३।१)

अब्रवीच्च तदा राजन् भीष्मं कुरुपितामहम् ॥ (३।२)

भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः । (४।१)

पाण्डवैर् विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो ॥ (४।२)

एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम । (५।१)

निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप ॥ (५।२)

सो ऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः । (६।१)

घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर् युधि निर्जितः ॥ (६।२)

तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षम् इवानलः । (७।१)

तद् इच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात् परंतप ॥ (७।२)

राक्षसापसदं हन्तुं स्वयम् एव पितामह । (८।१)

त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वम् अर्हसि ॥ (८।२)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम । (९।१)

दुर्योधनम् इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत् ॥ (९।२)

शृणु राजन्मम वचो यत् त्वा वक्ष्यामि कौरव । (१०।१)

यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप ॥ (१०।२)

आत्मा रक्ष्यो रणे तात सर्वावस्थास्वरिंदम । (११।१)

धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदानघ ॥ (११।२)

अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः । (१२।१)

राजधर्मं पुरस्कृत्य राजा राजानम् ऋच्छति ॥ (१२।२)

अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः । (१३।१)

शल्यश्च सौमदत्तिश्च विकर्णश्च महारथः ॥ (१३।२)

तव च भ्रातरः शूरा दुःशासनपुरोगमाः । (१४।१)

त्वदर्थं प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम् ॥ (१४।२)

तस्मिन् रौद्रे राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयो महान् । (१५।१)

अयं वा गच्छतु रणे तस्य युद्धाय दुर्मतेः । (१५।२)

भगदत्तो महीपालः पुरंदरसमो युधि ॥ (१५।३)

एतावद् उक्त्वा राजानं भगदत्तम् अथाब्रवीत् । (१६।१)

समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ (१६।२)

गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम् । (१७।१)

वारयस्व रणे यत्तो मिषतां सर्वधन्विनाम् । (१७।२)

राक्षसं क्रूरकर्माणं यथेन्द्रस्तारकं पुरा ॥ (१७।३)

तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश्च परंतप । (१८।१)

समागमश्च बहुभिः पुराभूद् असुरैः सह ॥ (१८।२)

त्वं तस्य राजशार्दूल प्रतियोद्धा महाहवे । (१९।१)

स्वबलेन वृतो राजञ् जहि राक्षसपुंगवम् ॥ (१९।२)

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतनापतेः । (२०।१)

प्रययौ सिंहनादेन परान् अभिमुखो द्रुतम् ॥ (२०।२)

तम् आद्रवन्तं सम्प्रेक्ष्य गर्जन्तम् इव तोयदम् । (२१।१)

अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः ॥ (२१।२)

भीमसेनो ऽभिमन्युश्च राक्षसश्च घटोत्कचः । (२२।१)

द्रौपदेयाः सत्यधृतिः क्षत्रदेवश्च मारिष ॥ (२२।२)

चेदिपो वसुदानश्च दशार्णाधिपतिस्तथा । (२३।१)

सुप्रतीकेन तांश्चापि भगदत्तो ऽप्युपाद्रवत् ॥ (२३।२)

ततः समभवद् युद्धं घोररूपं भयानकम् । (२४।१)

पाण्डूनां भगदत्तेन यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ (२४।२)

प्रमुक्ता रथिभिर् बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः । (२५।१)

ते निपेतुर् महाराज नागेषु च रथेषु च ॥ (२५।२)

प्रभिन्नाश्च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः । (२६।१)

परस्परं समासाद्य संनिपेतुर् अभीतवत् ॥ (२६।२)

मदान्धा रोषसंरब्धा विषाणाग्रैर् महाहवे । (२७।१)

बिभिदुर् दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम् ॥ (२७।२)

हयाश्च चामरापीडाः प्रासपाणिभिर् आस्थिताः । (२८।१)

चोदिताः सादिभिः क्षिप्रं निपेतुर् इतरेतरम् ॥ (२८।२)

पादाताश्च पदात्योघैस्ताडिताः शक्तितोमरैः । (२९।१)

न्यपतन्त तदा भूमौ शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (२९।२)

रथिनश्च तथा राजन् कर्णिनालीकसायकैः । (३०।१)

निहत्य समरे वीरान् सिंहनादान् विनेदिरे ॥ (३०।२)

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे । (३१।१)

भगदत्तो महेष्वासो भीमसेनम् अथाद्रवत् ॥ (३१।२)

कुञ्जरेण प्रभिन्नेन सप्तधा स्रवता मदम् । (३२।१)

पर्वतेन यथा तोयं स्रवमाणेन सर्वतः ॥ (३२।२)

किरञ् शरसहस्राणि सुप्रतीकशिरोगतः । (३३।१)

ऐरावतस्थो मघवान् वारिधारा इवानघ ॥ (३३।२)

स भीमं शरधाराभिस्ताडयामास पार्थिवः । (३४।१)

पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥ (३४।२)

भीमसेनस्तु संक्रुद्धः पादरक्षान् परःशतान् । (३५।१)

निजघान महेष्वासः संक्रुद्धः शरवृष्टिभिः ॥ (३५।२)

तान् दृष्ट्वा निहतान् क्रुद्धो भगदत्तः प्रतापवान् । (३६।१)

चोदयामास नागेन्द्रं भीमसेनरथं प्रति ॥ (३६।२)

स नागः प्रेषितस्तेन बाणो ज्याचोदितो यथा । (३७।१)

अभ्यधावत वेगेन भीमसेनम् अरिंदमम् ॥ (३७।२)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथाः । (३८।१)

अभ्यवर्तन्त वेगेन भीमसेनपुरोगमाः ॥ (३८।२)

केकयाश्चाभिमन्युश्च द्रौपदेयाश्च सर्वशः । (३९।१)

दशार्णाधिपतिः शूरः क्षत्रदेवश्च मारिष । (३९।२)

चेदिपश्चित्रकेतुश्च संक्रुद्धाः सर्व एव ते ॥ (३९।३)

उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महाबलाः । (४०।१)

तम् एकं कुञ्जरं क्रुद्धाः समन्तात् पर्यवारयन् ॥ (४०।२)

स विद्धो बहुभिर् बाणैर् व्यरोचत महाद्विपः । (४१।१)

संजातरुधिरोत्पीडो धातुचित्र इवाद्रिराट् ॥ (४१।२)

दशार्णाधिपतिश्चापि गजं भूमिधरोपमम् । (४२।१)

समास्थितो ऽभिदुद्राव भगदत्तस्य वारणम् ॥ (४२।२)

तम् आपतन्तं समरे गजं गजपतिः स च । (४३।१)

दधार सुप्रतीको ऽपि वेलेव मकरालयम् ॥ (४३।२)

वारितं प्रेक्ष्य नागेन्द्रं दशार्णस्य महात्मनः । (४४।१)

साधु साध्विति सैन्यानि पाण्डवेयान्यपूजयन् ॥ (४४।२)

ततः प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान् वै चतुर्दश । (४५।१)

प्राहिणोत् तस्य नागस्य प्रमुखे नृपसत्तम ॥ (४५।२)

तस्य वर्म मुखत्राणं शातकुम्भपरिष्कृतम् । (४६।१)

विदार्य प्राविशन् क्षिप्रं वल्मीकम् इव पन्नगाः ॥ (४६।२)

स गाढविद्धो व्यथितो नागो भरतसत्तम । (४७।१)

उपावृत्तमदः क्षिप्रं स न्यवर्तत वेगतः ॥ (४७।२)

प्रदुद्राव च वेगेन प्रणदन् भैरवं स्वनम् । (४८।१)

स मर्दमानः स्वबलं वायुर् वृक्षान् इवौजसा ॥ (४८।२)

तस्मिन् पराजिते नागे पाण्डवानां महारथाः । (४९।१)

सिंहनादं विनद्योच्चैर् युद्धायैवोपतस्थिरे ॥ (४९।२)

ततो भीमं पुरस्कृत्य भगदत्तम् उपाद्रवन् । (५०।१)

किरन्तो विविधान् बाणाञ् शस्त्राणि विविधानि च ॥ (५०।२)

तेषाम् आपततां राजन् संक्रुद्धानाम् अमर्षिणाम् । (५१।१)

श्रुत्वा स निनदं घोरम् अमर्षाद् गतसाध्वसः । (५१।२)

भगदत्तो महेष्वासः स्वनागं प्रत्यचोदयत् ॥ (५१।३)

अङ्कुशाङ्गुष्ठनुदितः स गजप्रवरो युधि । (५२।१)

तस्मिन् क्षणे समभवत् संवर्तक इवानलः ॥ (५२।२)

रथसंघांस्तथा नागान् हयांश्च सह सादिभिः । (५३।१)

पादातांश्च सुसंक्रुद्धः शतशो ऽथ सहस्रशः । (५३।२)

अमृद्नात् समरे राजन् संप्रधावंस्ततस्ततः ॥ (५३।३)

तेन संलोड्यमानं तु पाण्डूनां तद् बलं महत् । (५४।१)

संचुकोच महाराज चर्मेवाग्नौ समाहितम् ॥ (५४।२)

भग्नं तु स्वबलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता । (५५।१)

घटोत्कचो ऽथ संक्रुद्धो भगदत्तम् उपाद्रवत् ॥ (५५।२)

विकटः पुरुषो राजन् दीप्तास्यो दीप्तलोचनः । (५६।१)

रूपं विभीषणं कृत्वा रोषेण प्रज्वलन्न् इव ॥ (५६।२)

जग्राह विपुलं शूलं गिरीणाम् अपि दारणम् । (५७।१)

नागं जिघांसुः सहसा चिक्षेप च महाबलः । (५७।२)

सविष्फुलिङ्गज्वालाभिः समन्तात् परिवेष्टितम् ॥ (५७।३)

तम् आपतन्तं सहसा दृष्ट्वा ज्वालाकुलं रणे । (५८।१)

चिक्षेप रुचिरं तीक्ष्णम् अर्धचन्द्रं स पार्थिवः । (५८।२)

चिछेद सुमहच्छूलं तेन बाणेन वेगवत् ॥ (५८।३)

निपपात द्विधा छिन्नं शूलं हेमपरिष्कृतम् । (५९।१)

महाशनिर् यथा भ्रष्टा शक्रमुक्ता नभोगता ॥ (५९।२)

शूलं निपतितं दृष्ट्वा द्विधा कृत्तं स पार्थिवः । (६०।१)

रुक्मदण्डां महाशक्तिं जग्राहाग्निशिखोपमाम् । (६०।२)

चिक्षेप तां राक्षसस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (६०।३)

ताम् आपतन्तीं सम्प्रेक्ष्य वियत्स्थाम् अशनीम् इव । (६१।१)

उत्पत्य राक्षसस्तूर्णं जग्राह च ननाद च ॥ (६१।२)

बभञ्ज चैनां त्वरितो जानुन्यारोप्य भारत । (६२।१)

पश्यतः पार्थिवेन्द्रस्य तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (६२।२)

तद् अवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयसा । (६३।१)

दिवि देवाः सगन्धर्वा मुनयश्चापि विस्मिताः ॥ (६३।२)

पाण्डवाश्च महेष्वासा भीमसेनपुरोगमाः । (६४।१)

साधु साध्विति नादेन पृथिवीम् अनुनादयन् ॥ (६४।२)

तं तु श्रुत्वा महानादं प्रहृष्टानां महात्मनाम् । (६५।१)

नामृष्यत महेष्वासो भगदत्तः प्रतापवान् ॥ (६५।२)

स विस्फार्य महच्चापम् इन्द्राशनिसमस्वनम् । (६६।१)

अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवानां महारथान् । (६६।२)

विसृजन् विमलांस्तीक्ष्णान्नाराचाञ् ज्वलनप्रभान् ॥ (६६।३)

भीमम् एकेन विव्याध राक्षसं नवभिः शरैः । (६७।१)

अभिमन्युं त्रिभिश्चैव केकयान् पञ्चभिस्तथा ॥ (६७।२)

पूर्णायतविसृष्टेन स्वर्णपुङ्खेन पत्रिणा । (६८।१)

बिभेद दक्षिणं बाहुं क्षत्रदेवस्य चाहवे । (६८।२)

पपात सहसा तस्य सशरं धनुर् उत्तमम् ॥ (६८।३)

द्रौपदेयांस्ततः पञ्च पञ्चभिः समताडयत् । (६९।१)

भीमसेनस्य च क्रोधान्निजघान तुरंगमान् ॥ (६९।२)

ध्वजं केसरिणं चास्य चिछेद विशिखैस्त्रिभिः । (७०।१)

निर्बिभेद त्रिभिश्चान्यैः सारथिं चास्य पत्रिभिः ॥ (७०।२)

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् । (७१।१)

विशोको भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन संयुगे ॥ (७१।२)

ततो भीमो महाराज विरथो रथिनां वरः । (७२।१)

गदां प्रगृह्य वेगेन प्रचस्कन्द महारथात् ॥ (७२।२)

तम् उद्यतगदं दृष्ट्वा सशृङ्गम् इव पर्वतम् । (७३।१)

तावकानां भयं घोरं समपद्यत भारत ॥ (७३।२)

एतस्मिन्न् एव काले तु पाण्डवः कृष्णसारथिः । (७४।१)

आजगाम महाराज निघ्नञ् शत्रून् सहस्रशः ॥ (७४।२)

यत्र तौ पुरुषव्याघ्रौ पितापुत्रौ परंतपौ । (७५।१)

प्राग्ज्योतिषेण संसक्तौ भीमसेनघटोत्कचौ ॥ (७५।२)

दृष्ट्वा तु पाण्डवो राजन् युध्यमानान्महारथान् । (७६।१)

त्वरितो भरतश्रेष्ठ तत्रायाद् विकिरञ् शरान् ॥ (७६।२)

ततो दुर्योधनो राजा त्वरमाणो महारथः । (७७।१)

सेनाम् अचोदयत् क्षिप्रं रथनागाश्वसंकुलाम् ॥ (७७।२)

ताम् आपतन्तीं सहसा कौरवाणां महाचमूम् । (७८।१)

अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः श्वेतवाहनः ॥ (७८।२)

भगदत्तो ऽपि समरे तेन नागेन भारत । (७९।१)

विमृद्नन् पाण्डवबलं युधिष्ठिरम् उपाद्रवत् ॥ (७९।२)

तदासीत् तुमुलं युद्धं भगदत्तस्य मारिष । (८०।१)

पाञ्चालैः सृञ्जयैश्चैव केकयैश्चोद्यतायुधैः ॥ (८०।२)

भीमसेनो ऽपि समरे तावुभौ केशवार्जुनौ । (८१।१)

आश्रावयद् यथावृत्तम् इरावद्वधम् उत्तमम् ॥ (८१।२)