श्रीभगवानुवाच । (१।१)

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । (१।२)

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ (१।३)

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । (२।१)

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ (२।२)

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् । (३।१)

स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ (३।२)

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । (४।१)

ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ (४।२)

महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । (५।१)

इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ (५।२)

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । (६।१)

एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ (६।२)

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । (७।१)

आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ (७।२)

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च । (८।१)

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ (८।२)

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । (९।१)

नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ (९।२)

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । (१०।१)

विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ (१०।२)

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । (११।१)

एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तम् अज्ञानं यदतो ऽन्यथा ॥ (११।२)

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । (१२।१)

अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ (१२।२)

सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । (१३।१)

सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ (१३।२)

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । (१४।१)

असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ (१४।२)

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । (१५।१)

सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ (१५।२)

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । (१६।१)

भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ (१६।२)

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस् तमसः परमुच्यते । (१७।१)

ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥ (१७।२)

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । (१८।१)

मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ (१८।२)

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । (१९।१)

विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ (१९।२)

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । (२०।१)

पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ (२०।२)

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् । (२१।१)

कारणं गुणसङ्गो ऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ (२१।२)

उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । (२२।१)

परमात्मेति चाप्युक्तो देहे ऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ (२२।२)

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । (२३।१)

सर्वथा वर्तमानो ऽपि न स भूयो ऽभिजायते ॥ (२३।२)

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । (२४।१)

अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ (२४।२)

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । (२५।१)

ते ऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ (२५।२)

यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । (२६।१)

क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ (२६।२)

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । (२७।१)

विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ (२७।२)

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । (२८।१)

न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ (२८।२)

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । (२९।१)

यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ (२९।२)

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । (३०।१)

तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ (३०।२)

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । (३१।१)

शरीरस्थो ऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ (३१।२)

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते । (३२।१)

सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ (३२।२)

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । (३३।१)

क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ (३३।२)

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । (३४।१)

भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ (३४।२)