MBh, 13, 87
Select a line for its word-by-word analysis.
चातुर्वर्ण्यस्य धर्मात्मन् धर्मः प्रोक्तस्त्वयानघ । (१।२)
cāturvarṇyasya dharmātman dharmaḥ proktastvayānagha |
तथैव मे श्राद्धविधिं कृत्स्नं प्रब्रूहि पार्थिव ॥ (१।३)
tathaiva me śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ prabrūhi pārthiva ||
युधिष्ठिरेणैवम् उक्तो भीष्मः शांतनवस्तदा । (२।२)
yudhiṣṭhireṇaivam ukto bhīṣmaḥ śāṃtanavastadā |
इमं श्राद्धविधिं कृत्स्नं प्रवक्तुम् उपचक्रमे ॥ (२।३)
imaṃ śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ pravaktum upacakrame ||
शृणुष्वावहितो राजञ्श्राद्धकल्पम् इमं शुभम् । (३।२)
śṛṇuṣvāvahito rājañśrāddhakalpam imaṃ śubham |
धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप ॥ (३।३)
dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyaṃ pitṛyajñaṃ paraṃtapa ||
पितॄन् पूज्यादितः पश्चाद् देवान् संतर्पयन्ति वै । (५।१)
pitṝn pūjyāditaḥ paścād devān saṃtarpayanti vai |
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पुरुषः पूजयेत् सदा ॥ (५।२)
tasmāt sarvaprayatnena puruṣaḥ pūjayet sadā ||
अन्वाहार्यं महाराज पितॄणां श्राद्धम् उच्यते । (६।१)
anvāhāryaṃ mahārāja pitṝṇāṃ śrāddham ucyate |
सर्वेष्वहःसु प्रीयन्ते कृतैः श्राद्धैः पितामहाः । (७।१)
sarveṣvahaḥsu prīyante kṛtaiḥ śrāddhaiḥ pitāmahāḥ |
प्रवक्ष्यामि तु ते सर्वांस्तिथ्यां तिथ्यां गुणागुणान् ॥ (७।२)
pravakṣyāmi tu te sarvāṃstithyāṃ tithyāṃ guṇāguṇān ||
येष्वहःसु कृतैः श्राद्धैर् यत् फलं प्राप्यते ऽनघ । (८।१)
yeṣvahaḥsu kṛtaiḥ śrāddhair yat phalaṃ prāpyate 'nagha |
तत् सर्वं कीर्तयिष्यामि यथावत् तन्निबोध मे ॥ (८।२)
tat sarvaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvat tannibodha me ||
पितॄन् अर्च्य प्रतिपदि प्राप्नुयात् स्वगृहे स्त्रियः । (९।१)
pitṝn arcya pratipadi prāpnuyāt svagṛhe striyaḥ |
स्त्रियो द्वितीयां जायन्ते तृतीयायां तु वन्दिनः । (१०।१)
striyo dvitīyāṃ jāyante tṛtīyāyāṃ tu vandinaḥ |
चतुर्थ्यां क्षुद्रपशवो भवन्ति बहवो गृहे ॥ (१०।२)
caturthyāṃ kṣudrapaśavo bhavanti bahavo gṛhe ||
पञ्चम्यां बहवः पुत्रा जायन्ते कुर्वतां नृप । (११।१)
pañcamyāṃ bahavaḥ putrā jāyante kurvatāṃ nṛpa |
कुर्वाणास्तु नराः षष्ठ्यां भवन्ति द्युतिभागिनः ॥ (११।२)
kurvāṇāstu narāḥ ṣaṣṭhyāṃ bhavanti dyutibhāginaḥ ||
कृषिभागी भवेच्छ्राद्धं कुर्वाणः सप्तमीं नृप । (१२।१)
kṛṣibhāgī bhavecchrāddhaṃ kurvāṇaḥ saptamīṃ nṛpa |
अष्टम्यां तु प्रकुर्वाणो वाणिज्ये लाभम् आप्नुयात् ॥ (१२।२)
aṣṭamyāṃ tu prakurvāṇo vāṇijye lābham āpnuyāt ||
नवम्यां कुर्वतः श्राद्धं भवत्येकशफं बहु । (१३।१)
navamyāṃ kurvataḥ śrāddhaṃ bhavatyekaśaphaṃ bahu |
विवर्धन्ते तु दशमीं गावः श्राद्धानि कुर्वतः ॥ (१३।२)
vivardhante tu daśamīṃ gāvaḥ śrāddhāni kurvataḥ ||
कुप्यभागी भवेन्मर्त्यः कुर्वन्न् एकादशीं नृप । (१४।१)
kupyabhāgī bhavenmartyaḥ kurvann ekādaśīṃ nṛpa |
ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते तस्य वेश्मनि ॥ (१४।२)
brahmavarcasvinaḥ putrā jāyante tasya veśmani ||
द्वादश्याम् ईहमानस्य नित्यम् एव प्रदृश्यते । (१५।१)
dvādaśyām īhamānasya nityam eva pradṛśyate |
ज्ञातीनां तु भवेच्छ्रेष्ठः कुर्वञ्श्राद्धं त्रयोदशीम् । (१६।१)
jñātīnāṃ tu bhavecchreṣṭhaḥ kurvañśrāddhaṃ trayodaśīm |
अवश्यं तु युवानो ऽस्य प्रमीयन्ते नरा गृहे ॥ (१६।२)
avaśyaṃ tu yuvāno 'sya pramīyante narā gṛhe ||
युद्धभागी भवेन्मर्त्यः श्राद्धं कुर्वंश्चतुर्दशीम् । (१७।१)
yuddhabhāgī bhavenmartyaḥ śrāddhaṃ kurvaṃścaturdaśīm |
अमावास्यां तु निवपन् सर्वान् कामान् अवाप्नुयात् ॥ (१७।२)
amāvāsyāṃ tu nivapan sarvān kāmān avāpnuyāt ||
कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । (१८।१)
kṛṣṇapakṣe daśamyādau varjayitvā caturdaśīm |
श्राद्धकर्मणि तिथ्यः स्युः प्रशस्ता न तथेतराः ॥ (१८।२)
śrāddhakarmaṇi tithyaḥ syuḥ praśastā na tathetarāḥ ||
यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद् विशिष्यते । (१९।१)
yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣād viśiṣyate |
तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्णाद् अपराह्णो विशिष्यते ॥ (१९।२)
tathā śrāddhasya pūrvāhṇād aparāhṇo viśiṣyate ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.