MBh, 9, 52
Select a line for its word-by-word analysis.
प्रजापतेर् उत्तरवेदिर् उच्यते सनातना राम समन्तपञ्चकम् । (१।२)
prajāpater uttaravedir ucyate sanātanā rāma samantapañcakam |
समीजिरे यत्र पुरा दिवौकसो वरेण सत्रेण महावरप्रदाः ॥ (१।३)
samījire yatra purā divaukaso vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ ||
पुरा च राजर्षिवरेण धीमता बहूनि वर्षाण्यमितेन तेजसा । (२।१)
purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā bahūni varṣāṇyamitena tejasā |
प्रकृष्टम् एतत् कुरुणा महात्मना ततः कुरुक्षेत्रम् इतीह पप्रथे ॥ (२।२)
prakṛṣṭam etat kuruṇā mahātmanā tataḥ kurukṣetram itīha paprathe ||
किमर्थं कुरुणा कृष्टं क्षेत्रम् एतन्महात्मना । (३।२)
kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kṣetram etanmahātmanā |
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं कथ्यमानं तपोधनाः ॥ (३।३)
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ kathyamānaṃ tapodhanāḥ ||
अभ्येत्य शक्रस्त्रिदिवात् पर्यपृच्छत कारणम् ॥ (४।३)
abhyetya śakrastridivāt paryapṛcchata kāraṇam ||
राजर्षे किम् अभिप्रेतं येनेयं कृष्यते क्षितिः ॥ (५।२)
rājarṣe kim abhipretaṃ yeneyaṃ kṛṣyate kṣitiḥ ||
ते गमिष्यन्ति सुकृतांल् लोकान् पापविवर्जितान् ॥ (६।३)
te gamiṣyanti sukṛtāṃl lokān pāpavivarjitān ||
राजर्षिर् अप्यनिर्विण्णः कर्षत्येव वसुंधराम् ॥ (७।२)
rājarṣir apyanirviṇṇaḥ karṣatyeva vasuṃdharām ||
शतक्रतुर् अनिर्विण्णं पृष्ट्वा पृष्ट्वा जगाम ह ॥ (८।२)
śatakratur anirviṇṇaṃ pṛṣṭvā pṛṣṭvā jagāma ha ||
ततः शक्रो ऽब्रवीद् देवान् राजर्षेर् यच्चिकीर्षितम् ॥ (९।२)
tataḥ śakro 'bravīd devān rājarṣer yaccikīrṣitam ||
तच्छ्रुत्वा चाब्रुवन् देवाः सहस्राक्षम् इदं वचः । (१०।१)
tacchrutvā cābruvan devāḥ sahasrākṣam idaṃ vacaḥ |
वरेण छन्द्यतां शक्र राजर्षिर् यदि शक्यते ॥ (१०।२)
vareṇa chandyatāṃ śakra rājarṣir yadi śakyate ||
यदि ह्यत्र प्रमीता वै स्वर्गं गच्छन्ति मानवाः । (११।१)
yadi hyatra pramītā vai svargaṃ gacchanti mānavāḥ |
अस्मान् अनिष्ट्वा क्रतुभिर् भागो नो न भविष्यति ॥ (११।२)
asmān aniṣṭvā kratubhir bhāgo no na bhaviṣyati ||
आगम्य च ततः शक्रस्तदा राजर्षिम् अब्रवीत् । (१२।१)
āgamya ca tataḥ śakrastadā rājarṣim abravīt |
मानवा ये निराहारा देहं त्यक्ष्यन्त्यतन्द्रिताः । (१३।१)
mānavā ye nirāhārā dehaṃ tyakṣyantyatandritāḥ |
युधि वा निहताः सम्यग् अपि तिर्यग्गता नृप ॥ (१३।२)
yudhi vā nihatāḥ samyag api tiryaggatā nṛpa ||
ते स्वर्गभाजो राजेन्द्र भवन्त्विति महामते । (१४।१)
te svargabhājo rājendra bhavantviti mahāmate |
तथास्त्विति ततो राजा कुरुः शक्रम् उवाच ह ॥ (१४।२)
tathāstviti tato rājā kuruḥ śakram uvāca ha ||
ततस्तम् अभ्यनुज्ञाप्य प्रहृष्टेनान्तरात्मना । (१५।१)
tatastam abhyanujñāpya prahṛṣṭenāntarātmanā |
जगाम त्रिदिवं भूयः क्षिप्रं बलनिषूदनः ॥ (१५।२)
jagāma tridivaṃ bhūyaḥ kṣipraṃ balaniṣūdanaḥ ||
एवम् एतद् यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा । (१६।१)
evam etad yaduśreṣṭha kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā |
शक्रेण चाप्यनुज्ञातं पुण्यं प्राणान् विमुञ्चताम् ॥ (१६।२)
śakreṇa cāpyanujñātaṃ puṇyaṃ prāṇān vimuñcatām ||
अपि चात्र स्वयं शक्रो जगौ गाथां सुराधिपः । (१७।१)
api cātra svayaṃ śakro jagau gāthāṃ surādhipaḥ |
कुरुक्षेत्रे निबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध ॥ (१७।२)
kurukṣetre nibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha ||
पांसवो ऽपि कुरुक्षेत्राद् वायुना समुदीरिताः । (१८।१)
pāṃsavo 'pi kurukṣetrād vāyunā samudīritāḥ |
सुरर्षभा ब्राह्मणसत्तमाश्च तथा नृगाद्या नरदेवमुख्याः । (१९।१)
surarṣabhā brāhmaṇasattamāśca tathā nṛgādyā naradevamukhyāḥ |
इष्ट्वा महार्हैः क्रतुभिर् नृसिंह संन्यस्य देहान् सुगतिं प्रपन्नाः ॥ (१९।२)
iṣṭvā mahārhaiḥ kratubhir nṛsiṃha saṃnyasya dehān sugatiṃ prapannāḥ ||
तरन्तुकारन्तुकयोर् यद् अन्तरं रामह्रदानां च मचक्रुकस्य । (२०।१)
tarantukārantukayor yad antaraṃ rāmahradānāṃ ca macakrukasya |
एतत् कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं प्रजापतेर् उत्तरवेदिर् उच्यते ॥ (२०।२)
etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ prajāpater uttaravedir ucyate ||
शिवं महत् पुण्यम् इदं दिवौकसां सुसंमतं स्वर्गगुणैः समन्वितम् । (२१।१)
śivaṃ mahat puṇyam idaṃ divaukasāṃ susaṃmataṃ svargaguṇaiḥ samanvitam |
अतश्च सर्वे ऽपि वसुंधराधिपा हता गमिष्यन्ति महात्मनां गतिम् ॥ (२१।२)
ataśca sarve 'pi vasuṃdharādhipā hatā gamiṣyanti mahātmanāṃ gatim ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.