MBh, 2, 70
Select a line for its word-by-word analysis.
तस्मिन् सम्प्रस्थिते कृष्णा पृथां प्राप्य यशस्विनीम् । (१।२)
tasmin samprasthite kṛṣṇā pṛthāṃ prāpya yaśasvinīm |
आपृच्छद् भृशदुःखार्ता याश्चान्यास्तत्र योषितः ॥ (१।३)
āpṛcchad bhṛśaduḥkhārtā yāścānyāstatra yoṣitaḥ ||
यथार्हं वन्दनाश्लेषान् कृत्वा गन्तुम् इयेष सा । (२।१)
yathārhaṃ vandanāśleṣān kṛtvā gantum iyeṣa sā |
ततो निनादः सुमहान् पाण्डवान्तःपुरे ऽभवत् ॥ (२।२)
tato ninādaḥ sumahān pāṇḍavāntaḥpure 'bhavat ||
कुन्ती च भृशसंतप्ता द्रौपदीं प्रेक्ष्य गच्छतीम् । (३।१)
kuntī ca bhṛśasaṃtaptā draupadīṃ prekṣya gacchatīm |
शोकविह्वलया वाचा कृच्छ्राद् वचनम् अब्रवीत् ॥ (३।२)
śokavihvalayā vācā kṛcchrād vacanam abravīt ||
वत्से शोको न ते कार्यः प्राप्येदं व्यसनं महत् । (४।१)
vatse śoko na te kāryaḥ prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat |
न त्वां संदेष्टुम् अर्हामि भर्तॄन् प्रति शुचिस्मिते । (५।१)
na tvāṃ saṃdeṣṭum arhāmi bhartṝn prati śucismite |
सभाग्याः कुरवश्चेमे ये न दग्धास्त्वयानघे । (६।१)
sabhāgyāḥ kuravaśceme ye na dagdhāstvayānaghe |
भाविन्यर्थे हि सत्स्त्रीणां वैक्लव्यं नोपजायते । (७।१)
bhāvinyarthe hi satstrīṇāṃ vaiklavyaṃ nopajāyate |
गुरुधर्माभिगुप्ता च श्रेयः क्षिप्रम् अवाप्स्यसि ॥ (७।२)
gurudharmābhiguptā ca śreyaḥ kṣipram avāpsyasi ||
यथेदं व्यसनं प्राप्य नास्य सीदेन्महन्मनः ॥ (८।२)
yathedaṃ vyasanaṃ prāpya nāsya sīdenmahanmanaḥ ||
तथेत्युक्त्वा तु सा देवी स्रवन्नेत्रजलाविला । (९।१)
tathetyuktvā tu sā devī sravannetrajalāvilā |
तां क्रोशन्तीं पृथा दुःखाद् अनुवव्राज गच्छतीम् । (१०।१)
tāṃ krośantīṃ pṛthā duḥkhād anuvavrāja gacchatīm |
रुरुचर्मावृततनून् ह्रिया किंचिद् अवाङ्मुखान् । (११।१)
rurucarmāvṛtatanūn hriyā kiṃcid avāṅmukhān |
परैः परीतान् संहृष्टैः सुहृद्भिश्चानुशोचितान् ॥ (११।२)
paraiḥ parītān saṃhṛṣṭaiḥ suhṛdbhiścānuśocitān ||
तदवस्थान् सुतान् सर्वान् उपसृत्यातिवत्सला । (१२।१)
tadavasthān sutān sarvān upasṛtyātivatsalā |
कथं सद्धर्मचारित्रवृत्तस्थितिविभूषितान् । (१३।१)
kathaṃ saddharmacāritravṛttasthitivibhūṣitān |
अक्षुद्रान् दृढभक्तांश्च दैवतेज्यापरान् सदा ॥ (१३।२)
akṣudrān dṛḍhabhaktāṃśca daivatejyāparān sadā ||
व्यसनं वः समभ्यागात् को ऽयं विधिविपर्ययः । (१४।१)
vyasanaṃ vaḥ samabhyāgāt ko 'yaṃ vidhiviparyayaḥ |
कस्यापध्यानजं चेदम् आगः पश्यामि वो धिया ॥ (१४।२)
kasyāpadhyānajaṃ cedam āgaḥ paśyāmi vo dhiyā ||
स्यात् तु मद्भाग्यदोषो ऽयं याहं युष्मान् अजीजनम् । (१५।१)
syāt tu madbhāgyadoṣo 'yaṃ yāhaṃ yuṣmān ajījanam |
दुःखायासभुजो ऽत्यर्थं युक्तान् अप्युत्तमैर् गुणैः ॥ (१५।२)
duḥkhāyāsabhujo 'tyarthaṃ yuktān apyuttamair guṇaiḥ ||
कथं वत्स्यथ दुर्गेषु वनेष्व् ऋद्धिविनाकृताः । (१६।१)
kathaṃ vatsyatha durgeṣu vaneṣv ṛddhivinākṛtāḥ |
वीर्यसत्त्वबलोत्साहतेजोभिर् अकृशाः कृशाः ॥ (१६।२)
vīryasattvabalotsāhatejobhir akṛśāḥ kṛśāḥ ||
यद्येतद् अहम् अज्ञास्यं वनवासो हि वो ध्रुवम् । (१७।१)
yadyetad aham ajñāsyaṃ vanavāso hi vo dhruvam |
शतशृङ्गान्मृते पाण्डौ नागमिष्यं गजाह्वयम् ॥ (१७।२)
śataśṛṅgānmṛte pāṇḍau nāgamiṣyaṃ gajāhvayam ||
धन्यं वः पितरं मन्ये तपोमेधान्वितं तथा । (१८।१)
dhanyaṃ vaḥ pitaraṃ manye tapomedhānvitaṃ tathā |
यः पुत्राधिम् असम्प्राप्य स्वर्गेच्छाम् अकरोत् प्रियाम् ॥ (१८।२)
yaḥ putrādhim asamprāpya svargecchām akarot priyām ||
धन्यां चातीन्द्रियज्ञानाम् इमां प्राप्तां परां गतिम् । (१९।१)
dhanyāṃ cātīndriyajñānām imāṃ prāptāṃ parāṃ gatim |
मन्ये ऽद्य माद्रीं धर्मज्ञां कल्याणीं सर्वथैव हि ॥ (१९।२)
manye 'dya mādrīṃ dharmajñāṃ kalyāṇīṃ sarvathaiva hi ||
रत्या मत्या च गत्या च ययाहम् अभिसंधिता । (२०।१)
ratyā matyā ca gatyā ca yayāham abhisaṃdhitā |
जीवितप्रियतां मह्यं धिग् इमां क्लेशभागिनीम् ॥ (२०।२)
jīvitapriyatāṃ mahyaṃ dhig imāṃ kleśabhāginīm ||
एवं विलपतीं कुन्तीम् अभिसान्त्व्य प्रणम्य च । (२१।१)
evaṃ vilapatīṃ kuntīm abhisāntvya praṇamya ca |
विदुरादयश्च ताम् आर्तां कुन्तीम् आश्वास्य हेतुभिः । (२२।१)
vidurādayaśca tām ārtāṃ kuntīm āśvāsya hetubhiḥ |
प्रावेशयन् गृहं क्षत्तुः स्वयम् आर्ततराः शनैः ॥ (२२।२)
prāveśayan gṛhaṃ kṣattuḥ svayam ārtatarāḥ śanaiḥ ||
क्षत्तुः संप्रेषयामास शीघ्रम् आगम्यताम् इति ॥ (२३।२)
kṣattuḥ saṃpreṣayāmāsa śīghram āgamyatām iti ||
तं पर्यपृच्छत् संविग्नो धृतराष्ट्रो नराधिपः ॥ (२४।२)
taṃ paryapṛcchat saṃvigno dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.