MBh, 5, 61
Select a line for its word-by-word analysis.
तथा तु पृच्छन्तम् अतीव पार्थान् वैचित्रवीर्यं तम् अचिन्तयित्वा । (१।२)
tathā tu pṛcchantam atīva pārthān vaicitravīryaṃ tam acintayitvā |
उवाच कर्णो धृतराष्ट्रपुत्रं प्रहर्षयन् संसदि कौरवाणाम् ॥ (१।३)
uvāca karṇo dhṛtarāṣṭraputraṃ praharṣayan saṃsadi kauravāṇām ||
मिथ्या प्रतिज्ञाय मया यद् अस्त्रं रामाद्धृतं ब्रह्मपुरं पुरस्तात् । (२।१)
mithyā pratijñāya mayā yad astraṃ rāmāddhṛtaṃ brahmapuraṃ purastāt |
विज्ञाय तेनास्मि तदैवम् उक्तस् तवान्तकाले ऽप्रतिभास्यतीति ॥ (२।२)
vijñāya tenāsmi tadaivam uktas tavāntakāle 'pratibhāsyatīti ||
महापराधे ह्यपि संनतेन महर्षिणाहं गुरुणा च शप्तः । (३।१)
mahāparādhe hyapi saṃnatena maharṣiṇāhaṃ guruṇā ca śaptaḥ |
शक्तः प्रदग्धुं ह्यपि तिग्मतेजाः ससागराम् अप्यवनिं महर्षिः ॥ (३।२)
śaktaḥ pradagdhuṃ hyapi tigmatejāḥ sasāgarām apyavaniṃ maharṣiḥ ||
प्रसादितं ह्यस्य मया मनो ऽभूच्छुश्रूषया स्वेन च पौरुषेण । (४।१)
prasāditaṃ hyasya mayā mano 'bhūcchuśrūṣayā svena ca pauruṣeṇa |
ततस्तद् अस्त्रं मम सावशेषं तस्मात् समर्थो ऽस्मि ममैष भारः ॥ (४।२)
tatastad astraṃ mama sāvaśeṣaṃ tasmāt samartho 'smi mamaiṣa bhāraḥ ||
निमेषमात्रं तम् ऋषिप्रसादम् अवाप्य पाञ्चालकरूषमत्स्यान् । (५।१)
nimeṣamātraṃ tam ṛṣiprasādam avāpya pāñcālakarūṣamatsyān |
निहत्य पार्थांश्च सपुत्रपौत्रांल् लोकान् अहं शस्त्रजितान् प्रपत्स्ये ॥ (५।२)
nihatya pārthāṃśca saputrapautrāṃl lokān ahaṃ śastrajitān prapatsye ||
पितामहस्तिष्ठतु ते समीपे द्रोणश्च सर्वे च नरेन्द्रमुख्याः । (६।१)
pitāmahastiṣṭhatu te samīpe droṇaśca sarve ca narendramukhyāḥ |
यथाप्रधानेन बलेन यात्वा पार्थान् हनिष्यामि ममैष भारः ॥ (६।२)
yathāpradhānena balena yātvā pārthān haniṣyāmi mamaiṣa bhāraḥ ||
एवं ब्रुवाणं तम् उवाच भीष्मः किं कत्थसे कालपरीतबुद्धे । (७।१)
evaṃ bruvāṇaṃ tam uvāca bhīṣmaḥ kiṃ katthase kālaparītabuddhe |
न कर्ण जानासि यथा प्रधाने हते हताः स्युर् धृतराष्ट्रपुत्राः ॥ (७।२)
na karṇa jānāsi yathā pradhāne hate hatāḥ syur dhṛtarāṣṭraputrāḥ ||
यत् खाण्डवं दाहयता कृतं हि कृष्णद्वितीयेन धनंजयेन । (८।१)
yat khāṇḍavaṃ dāhayatā kṛtaṃ hi kṛṣṇadvitīyena dhanaṃjayena |
श्रुत्वैव तत् कर्म नियन्तुम् आत्मा शक्यस्त्वया वै सह बान्धवेन ॥ (८।२)
śrutvaiva tat karma niyantum ātmā śakyastvayā vai saha bāndhavena ||
यां चापि शक्तिं त्रिदशाधिपस्ते ददौ महात्मा भगवान्महेन्द्रः । (९।१)
yāṃ cāpi śaktiṃ tridaśādhipaste dadau mahātmā bhagavānmahendraḥ |
भस्मीकृतां तां पतितां विशीर्णां चक्राहतां द्रक्ष्यसि केशवेन ॥ (९।२)
bhasmīkṛtāṃ tāṃ patitāṃ viśīrṇāṃ cakrāhatāṃ drakṣyasi keśavena ||
यस्ते शरः सर्पमुखो विभाति सदाग्र्यमाल्यैर् महितः प्रयत्नात् । (१०।१)
yaste śaraḥ sarpamukho vibhāti sadāgryamālyair mahitaḥ prayatnāt |
स पाण्डुपुत्राभिहतः शरौघैः सह त्वया यास्यति कर्ण नाशम् ॥ (१०।२)
sa pāṇḍuputrābhihataḥ śaraughaiḥ saha tvayā yāsyati karṇa nāśam ||
बाणस्य भौमस्य च कर्ण हन्ता किरीटिनं रक्षति वासुदेवः । (११।१)
bāṇasya bhaumasya ca karṇa hantā kirīṭinaṃ rakṣati vāsudevaḥ |
यस्त्वादृशानां च गरीयसां च हन्ता रिपूणां तुमुले प्रगाढे ॥ (११।२)
yastvādṛśānāṃ ca garīyasāṃ ca hantā ripūṇāṃ tumule pragāḍhe ||
असंशयं वृष्णिपतिर् यथोक्तस् तथा च भूयश्च ततो महात्मा । (१२।२)
asaṃśayaṃ vṛṣṇipatir yathoktas tathā ca bhūyaśca tato mahātmā |
अहं यद् उक्तः परुषं तु किंचित् पितामहस्तस्य फलं शृणोतु ॥ (१२।३)
ahaṃ yad uktaḥ paruṣaṃ tu kiṃcit pitāmahastasya phalaṃ śṛṇotu ||
न्यस्यामि शस्त्राणि न जातु संख्ये पितामहो द्रक्ष्यति मां सभायाम् । (१३।१)
nyasyāmi śastrāṇi na jātu saṃkhye pitāmaho drakṣyati māṃ sabhāyām |
त्वयि प्रशान्ते तु मम प्रभावं द्रक्ष्यन्ति सर्वे भुवि भूमिपालाः ॥ (१३।२)
tvayi praśānte tu mama prabhāvaṃ drakṣyanti sarve bhuvi bhūmipālāḥ ||
इत्येवम् उक्त्वा स महाधनुष्मान् हित्वा सभां स्वं भवनं जगाम । (१४।२)
ityevam uktvā sa mahādhanuṣmān hitvā sabhāṃ svaṃ bhavanaṃ jagāma |
भीष्मस्तु दुर्योधनम् एव राजन् मध्ये कुरूणां प्रहसन्न् उवाच ॥ (१४।३)
bhīṣmastu duryodhanam eva rājan madhye kurūṇāṃ prahasann uvāca ||
सत्यप्रतिज्ञः किल सूतपुत्रस् तथा स भारं विषहेत कस्मात् । (१५।१)
satyapratijñaḥ kila sūtaputras tathā sa bhāraṃ viṣaheta kasmāt |
व्यूहं प्रतिव्यूह्य शिरांसि भित्त्वा लोकक्षयं पश्यत भीमसेनात् ॥ (१५।२)
vyūhaṃ prativyūhya śirāṃsi bhittvā lokakṣayaṃ paśyata bhīmasenāt ||
आवन्त्यकालिङ्गजयद्रथेषु वेदिध्वजे तिष्ठति बाह्लिके च । (१६।१)
āvantyakāliṅgajayadratheṣu vedidhvaje tiṣṭhati bāhlike ca |
अहं हनिष्यामि सदा परेषां सहस्रशश्चायुतशश्च योधान् ॥ (१६।२)
ahaṃ haniṣyāmi sadā pareṣāṃ sahasraśaścāyutaśaśca yodhān ||
यदैव रामे भगवत्यनिन्द्ये ब्रह्म ब्रुवाणः कृतवांस्तद् अस्त्रम् । (१७।१)
yadaiva rāme bhagavatyanindye brahma bruvāṇaḥ kṛtavāṃstad astram |
तदैव धर्मश्च तपश्च नष्टं वैकर्तनस्याधमपूरुषस्य ॥ (१७।२)
tadaiva dharmaśca tapaśca naṣṭaṃ vaikartanasyādhamapūruṣasya ||
अथोक्तवाक्ये नृपतौ तु भीष्मे निक्षिप्य शस्त्राणि गते च कर्णे । (१८।१)
athoktavākye nṛpatau tu bhīṣme nikṣipya śastrāṇi gate ca karṇe |
वैचित्रवीर्यस्य सुतो ऽल्पबुद्धिर् दुर्योधनः शांतनवं बभाषे ॥ (१८।२)
vaicitravīryasya suto 'lpabuddhir duryodhanaḥ śāṃtanavaṃ babhāṣe ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.