MBh, 14, 71
Select a line for its word-by-word analysis.
एवम् उक्तस्तु कृष्णेन धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । (१।२)
evam uktastu kṛṣṇena dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
व्यासम् आमन्त्र्य मेधावी ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (१।३)
vyāsam āmantrya medhāvī tato vacanam abravīt ||
यथा कालं भवान् वेत्ति हयमेधस्य तत्त्वतः । (२।१)
yathā kālaṃ bhavān vetti hayamedhasya tattvataḥ |
दीक्षयस्व तदा मा त्वं त्वय्यायत्तो हि मे क्रतुः ॥ (२।२)
dīkṣayasva tadā mā tvaṃ tvayyāyatto hi me kratuḥ ||
अहं पैलो ऽथ कौन्तेय याज्ञवल्क्यस्तथैव च । (३।२)
ahaṃ pailo 'tha kaunteya yājñavalkyastathaiva ca |
विधानं यद् यथाकालं तत् कर्तारो न संशयः ॥ (३।३)
vidhānaṃ yad yathākālaṃ tat kartāro na saṃśayaḥ ||
चैत्र्यां हि पौर्णमास्यां च तव दीक्षा भविष्यति । (४।१)
caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ ca tava dīkṣā bhaviṣyati |
संभाराः संभ्रियन्तां ते यज्ञार्थं पुरुषर्षभ ॥ (४।२)
saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te yajñārthaṃ puruṣarṣabha ||
मेध्यम् अश्वं परीक्षन्तां तव यज्ञार्थसिद्धये ॥ (५।२)
medhyam aśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārthasiddhaye ||
तम् उत्सृज्य यथाशास्त्रं पृथिवीं सागराम्बराम् । (६।१)
tam utsṛjya yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām |
स पर्येतु यशो नाम्ना तव पार्थिव वर्धयन् ॥ (६।२)
sa paryetu yaśo nāmnā tava pārthiva vardhayan ||
इत्युक्तः स तथेत्युक्त्वा पाण्डवः पृथिवीपतिः । (७।२)
ityuktaḥ sa tathetyuktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ |
चकार सर्वं राजेन्द्र यथोक्तं ब्रह्मवादिना । (७।३)
cakāra sarvaṃ rājendra yathoktaṃ brahmavādinā |
संभाराश्चैव राजेन्द्र सर्वे संकल्पिताभवन् ॥ (७।४)
saṃbhārāścaiva rājendra sarve saṃkalpitābhavan ||
ततो ऽब्रवीन्महातेजा व्यासो धर्मात्मजं नृपम् । (९।१)
tato 'bravīnmahātejā vyāso dharmātmajaṃ nṛpam |
स्फ्यश्च कूर्चश्च सौवर्णो यच्चान्यद् अपि कौरव । (१०।१)
sphyaśca kūrcaśca sauvarṇo yaccānyad api kaurava |
तत्र योग्यं भवेत् किंचित् तद् रौक्मं क्रियताम् इति ॥ (१०।२)
tatra yogyaṃ bhavet kiṃcit tad raukmaṃ kriyatām iti ||
अश्वश्चोत्सृज्यताम् अद्य पृथ्व्याम् अथ यथाक्रमम् । (११।१)
aśvaścotsṛjyatām adya pṛthvyām atha yathākramam |
सुगुप्तश्च चरत्वेष यथाशास्त्रं युधिष्ठिर ॥ (११।२)
suguptaśca caratveṣa yathāśāstraṃ yudhiṣṭhira ||
अयम् अश्वो मया ब्रह्मन्न् उत्सृष्टः पृथिवीम् इमाम् । (१२।२)
ayam aśvo mayā brahmann utsṛṣṭaḥ pṛthivīm imām |
चरिष्यति यथाकामं तत्र वै संविधीयताम् ॥ (१२।३)
cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidhīyatām ||
कः पालयेद् इति मुने तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (१३।२)
kaḥ pālayed iti mune tad bhavān vaktum arhati ||
इत्युक्तः स तु राजेन्द्र कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् । (१४।२)
ityuktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt |
भीमसेनाद् अवरजः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥ (१४।३)
bhīmasenād avarajaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām ||
जिष्णुः सहिष्णुर् धृष्णुश्च स एनं पालयिष्यति । (१५।१)
jiṣṇuḥ sahiṣṇur dhṛṣṇuśca sa enaṃ pālayiṣyati |
तस्मिन् ह्यस्त्राणि दिव्यानि दिव्यं संहननं तथा । (१६।१)
tasmin hyastrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā |
दिव्यं धनुश्चेषुधी च स एनम् अनुयास्यति ॥ (१६।२)
divyaṃ dhanuśceṣudhī ca sa enam anuyāsyati ||
यथाशास्त्रं नृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम् ॥ (१७।२)
yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayam ||
भीमसेनो ऽपि तेजस्वी कौन्तेयो ऽमितविक्रमः । (१९।१)
bhīmaseno 'pi tejasvī kaunteyo 'mitavikramaḥ |
समर्थो रक्षितुं राष्ट्रं नकुलश्च विशां पते ॥ (१९।२)
samartho rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaśca viśāṃ pate ||
सहदेवस्तु कौरव्य समाधास्यति बुद्धिमान् । (२०।१)
sahadevastu kauravya samādhāsyati buddhimān |
कुटुम्बतन्त्रं विधिवत् सर्वम् एव महायशाः ॥ (२०।२)
kuṭumbatantraṃ vidhivat sarvam eva mahāyaśāḥ ||
तत् तु सर्वं यथान्यायम् उक्तं कुरुकुलोद्वहः । (२१।१)
tat tu sarvaṃ yathānyāyam uktaṃ kurukulodvahaḥ |
एह्यर्जुन त्वया वीर हयो ऽयं परिपाल्यताम् । (२२।२)
ehyarjuna tvayā vīra hayo 'yaṃ paripālyatām |
त्वम् अर्हो रक्षितुं ह्येनं नान्यः कश्चन मानवः ॥ (२२।३)
tvam arho rakṣituṃ hyenaṃ nānyaḥ kaścana mānavaḥ ||
ये चापि त्वां महाबाहो प्रत्युदीयुर् नराधिपाः । (२३।१)
ye cāpi tvāṃ mahābāho pratyudīyur narādhipāḥ |
तैर् विग्रहो यथा न स्यात् तथा कार्यं त्वयानघ ॥ (२३।२)
tair vigraho yathā na syāt tathā kāryaṃ tvayānagha ||
आख्यातव्यश्च भवता यज्ञो ऽयं मम सर्वशः । (२४।१)
ākhyātavyaśca bhavatā yajño 'yaṃ mama sarvaśaḥ |
एवम् उक्त्वा स धर्मात्मा भ्रातरं सव्यसाचिनम् । (२५।१)
evam uktvā sa dharmātmā bhrātaraṃ savyasācinam |
कुटुम्बतन्त्रे च तथा सहदेवं युधां पतिम् । (२६।१)
kuṭumbatantre ca tathā sahadevaṃ yudhāṃ patim |
अनुमान्य महीपालं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः ॥ (२६।२)
anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.