संजय उवाच । (१।१)

ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः । (१।२)

आजघान रणे पार्थान् सहसेनान् समन्ततः ॥ (१।३)

भीमं द्वादशभिर् विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः । (२।१)

नकुलं च त्रिभिर् बाणैः सहदेवं च सप्तभिः ॥ (२।२)

युधिष्ठिरं द्वादशभिर् बाह्वोर् उरसि चार्पयत् । (३।१)

धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विननाद महाबलः ॥ (३।२)

तं द्वादशार्धैर् नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः । (४।१)

धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च पञ्चभिः । (४।२)

युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत् पितामहम् ॥ (४।३)

द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनम् अविध्यत । (५।१)

एकैकं पञ्चभिर् बाणैर् यमदण्डोपमैः शितैः ॥ (५।२)

तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिर् अजिह्मगैः । (६।१)

तोत्त्रैर् इव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुंगवम् ॥ (६।२)

सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः । (७।१)

अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयो ऽथ वसातयः । (७।२)

संग्रामे नाजहुर् भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः ॥ (७।३)

तथैवान्ये वध्यमानाः पाण्डवेयैर् महात्मभिः । (८।१)

पाण्डवान् अभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः । (८।२)

तथैव पाण्डवा राजन् परिवव्रुः पितामहम् ॥ (८।३)

स समन्तात् परिवृतो रथौघैर् अपराजितः । (९।१)

गहने ऽग्निर् इवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन् परान् ॥ (९।२)

रथाग्न्यगारश्चापार्चिर् असिशक्तिगदेन्धनः । (१०।१)

शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर् ददाह क्षत्रियर्षभान् ॥ (१०।२)

सुवर्णपुङ्खैर् इषुभिर् गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः । (११।१)

कर्णिनालीकनाराचैश् छादयामास तद् बलम् ॥ (११।२)

अपातयद् ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः । (१२।१)

मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ॥ (१२।२)

निर्मनुष्यान् रथान् राजन् गजान् अश्वांश्च संयुगे । (१३।१)

अकरोत् स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ (१३।२)

तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः । (१४।१)

निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत ॥ (१४।२)

अमोघा ह्यपतन् बाणाः पितुस्ते भरतर्षभ । (१५।१)

नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः ॥ (१५।२)

हतवीरान् रथान् राजन् संयुक्ताञ् जवनैर् हयैः । (१६।१)

अपश्याम महाराज ह्रियमाणान् रणाजिरे ॥ (१६।२)

चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश । (१७।१)

महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः । (१७।२)

अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः ॥ (१७।३)

संग्रामे भीष्मम् आसाद्य व्यादितास्यम् इवान्तकम् । (१८।१)

निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः ॥ (१८।२)

भग्नाक्षोपस्करान् कांश्चिद् भग्नचक्रांश्च सर्वशः । (१९।१)

अपश्याम रथान् राजञ् शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (१९।२)

सवरूथै रथैर् भग्नै रथिभिश्च निपातितैः । (२०।१)

शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टिशैश्च विशां पते ॥ (२०।२)

गदाभिर् मुसलैश्चैव निस्त्रिंशैश्च शिलीमुखैः । (२१।१)

अनुकर्षैर् उपासङ्गैश्चक्रैर् भग्नैश्च मारिष ॥ (२१।२)

बाहुभिः कार्मुकैः खड्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । (२२।१)

तलत्रैर् अङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः । (२२।२)

चापैश्च बहुधा छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥ (२२।३)

हतारोहा गजा राजन् हयाश्च हतसादिनः । (२३।१)

परिपेतुर् द्रुतं तत्र शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (२३।२)

यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् । (२४।१)

नाशक्नुवन् वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ॥ (२४।२)

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः । (२५।१)

अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ॥ (२५।२)

आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजकूबरम् । (२६।१)

अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतम् अचेतनम् ॥ (२६।२)

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा । (२७।१)

प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ॥ (२७।२)

विमुच्य कवचान् अन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः । (२८।१)

प्रकीर्य केशान् धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ॥ (२८।२)

तद् गोकुलम् इवोद्भ्रान्तम् उद्भ्रान्तरथकुञ्जरम् । (२९।१)

ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यम् आर्तस्वरं तदा ॥ (२९।२)

प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः । (३०।१)

उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथम् उत्तमम् ॥ (३०।२)

अयं स कालः सम्प्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्तव । (३१।१)

प्रहरास्मै नरव्याघ्र न चेन्मोहात् प्रमुह्यसे ॥ (३१।२)

यत् पुरा कथितं वीर त्वया राज्ञां समागमे । (३२।१)

विराटनगरे पार्थ संजयस्य समीपतः ॥ (३२।२)

भीष्मद्रोणमुखान् सर्वान् धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् । (३३।१)

सानुबन्धान् हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे ॥ (३३।२)

इति तत् कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यम् अरिंदम । (३४।१)

क्षत्रधर्मम् अनुस्मृत्य युध्यस्व भरतर्षभ ॥ (३४।२)

इत्युक्तो वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिर् अधोमुखः । (३५।१)

अकाम इव बीभत्सुर् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (३५।२)

अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम् । (३६।१)

दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत् ॥ (३६।२)

चोदयाश्वान् यतो भीष्मः करिष्ये वचनं तव । (३७।१)

पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम् ॥ (३७।२)

ततो ऽश्वान् रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः । (३८।१)

यतो भीष्मस्ततो राजन् दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवान् इव ॥ (३८।२)

ततस्तत् पुनर् आवृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् । (३९।१)

दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यन्तम् आहवे ॥ (३९।२)

ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद् विनदन्मुहुः । (४०।१)

धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥ (४०।२)

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः । (४१।१)

शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत किंचन ॥ (४१।२)

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यम् आस्थाय सात्वतः । (४२।१)

चोदयामास तान् अश्वान् वितुन्नान् भीष्मसायकैः ॥ (४२।२)

ततः पार्थो धनुर् गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम् । (४३।१)

पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा शितैः शरैः ॥ (४३।२)

स छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनर् अन्यन्महद् धनुः । (४४।१)

निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥ (४४।२)

विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर् जलदनिस्वनम् । (४५।१)

अथास्य तद् अपि क्रुद्धश्चिछेद धनुर् अर्जुनः ॥ (४५।२)

तस्य तत् पूजयामास लाघवं शंतनोः सुतः । (४६।१)

साधु पार्थ महाबाहो साधु कुन्तीसुतेति च ॥ (४६।२)

समाभाष्यैनम् अपरं प्रगृह्य रुचिरं धनुः । (४७।१)

मुमोच समरे भीष्मः शरान् पार्थरथं प्रति ॥ (४७।२)

अदर्शयद् वासुदेवो हययाने परं बलम् । (४८।१)

मोघान् कुर्वञ् शरांस्तस्य मण्डलानि विदर्शयन् ॥ (४८।२)

शुशुभाते नरव्याघ्रौ भीष्मपार्थौ शरक्षतौ । (४९।१)

गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ ॥ (४९।२)

वासुदेवस्तु सम्प्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम् । (५०।१)

भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तम् अनिशं युधि ॥ (५०।२)

प्रतपन्तम् इवादित्यं मध्यम् आसाद्य सेनयोः । (५१।१)

वरान् वरान् विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ॥ (५१।२)

युगान्तम् इव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले । (५२।१)

नामृष्यत महाबाहुर् माधवः परवीरहा ॥ (५२।२)

उत्सृज्य रजतप्रख्यान् हयान् पार्थस्य मारिष । (५३।१)

क्रुद्धो नाम महायोगी प्रचस्कन्द महारथात् । (५३।२)

अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली ॥ (५३।३)

प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद् विनदन्मुहुः । (५४।१)

दारयन्न् इव पद्भ्यां स जगतीं जगतीश्वरः ॥ (५४।२)

क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुर् अमितद्युतिः । (५५।१)

ग्रसन्न् इव च चेतांसि तावकानां महाहवे ॥ (५५।२)

दृष्ट्वा माधवम् आक्रन्दे भीष्मायोद्यन्तम् आहवे । (५६।१)

हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्र स्म सैनिकाः । (५६।२)

क्रोशन्तः प्राद्रवन् सर्वे वासुदेवभयान्नराः ॥ (५६।३)

पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः । (५७।१)

शुशुभे विद्रवन् भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः ॥ (५७।२)

स सिंह इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम् । (५८।१)

अभिदुद्राव तेजस्वी विनदन् यादवर्षभः ॥ (५८।२)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षम् आहवे । (५९।१)

असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद् धनुः । (५९।२)

उवाच चैनं गोविन्दम् असंभ्रान्तेन चेतसा ॥ (५९।३)

एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमो ऽस्तु ते । (६०।१)

माम् अद्य सात्वतश्रेष्ठ पातयस्व महाहवे ॥ (६०।२)

त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ । (६१।१)

श्रेय एव परं कृष्ण लोके ऽमुष्मिन्न् इहैव च । (६१।२)

संभावितो ऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे ॥ (६१।३)

अन्वग् एव ततः पार्थस्तम् अनुद्रुत्य केशवम् । (६२।१)

निजग्राह महाबाहुर् बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥ (६२।२)

निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः । (६३।१)

जगाम चैनम् आदाय वेगेन पुरुषोत्तमः ॥ (६३।२)

पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा । (६४।१)

निजग्राह हृषीकेशं कथंचिद् दशमे पदे ॥ (६४।२)

तत एनम् उवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम् । (६५।१)

निःश्वसन्तं यथा नागम् अर्जुनः परवीरहा ॥ (६५।२)

निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुम् अर्हसि । (६६।१)

यत् त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव ॥ (६६।२)

मिथ्यावादीति लोकस्त्वां कथयिष्यति माधव । (६७।१)

ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि यतव्रतम् ॥ (६७।२)

शपे माधव सख्येन सत्येन सुकृतेन च । (६८।१)

अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥ (६८।२)

अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महाव्रतम् । (६९।१)

तारापतिम् इवापूर्णम् अन्तकाले यदृच्छया ॥ (६९।२)

माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः । (७०।१)

नकिंचिद् उक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः ॥ (७०।२)

तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शांतनवः पुनः । (७१।१)

ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाचलौ ॥ (७१।२)

प्राणांश्चादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव । (७२।१)

गभस्तिभिर् इवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये ॥ (७२।२)

यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्ज युधि पाण्डवः । (७३।१)

तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता ॥ (७३।२)

हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः । (७४।१)

निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्मम् अप्रतिमं रणे । (७४।२)

मध्यं गतम् इवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा ॥ (७४।३)

ते वध्यमाना भीष्मेण कालेनेव युगक्षये । (७५।१)

वीक्षां चक्रुर् महाराज पाण्डवा भयपीडिताः ॥ (७५।२)

त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव । (७६।१)

पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे ॥ (७६।२)

महारथं भारत दुष्प्रधर्षं शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान् । (७७।१)

भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते शरार्चिषं सूर्यम् इवातपन्तम् ॥ (७७।२)

विमृद्नतस्तस्य तु पाण्डुसेनाम् अस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः । (७८।१)

ततो बलानां श्रमकर्शितानां मनो ऽवहारं प्रति संबभूव ॥ (७८।२)