संजय उवाच । (१।१)

प्रयाते तव सैन्यं तु युयुधाने युयुत्सया । (१।२)

धर्मराजो महाराज स्वेनानीकेन संवृतः । (१।३)

प्रायाद् द्रोणरथप्रेप्सुर् युयुधानस्य पृष्ठतः ॥ (१।४)

ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः समरदुर्मदः । (२।१)

प्राक्रोशत् पाण्डवानीके वसुदानश्च पार्थिवः ॥ (२।२)

आगच्छत प्रहरत द्रुतं विपरिधावत । (३।१)

यथा सुखेन गच्छेत सात्यकिर् युद्धदुर्मदः ॥ (३।२)

महारथा हि बहवो यतिष्यन्त्यस्य निर्जये । (४।१)

इति ब्रुवन्तो वेगेन समापेतुर् बलं तव ॥ (४।२)

वयं प्रतिजिगीषन्तस्तत्र तान् समभिद्रुताः । (५।१)

ततः शब्दो महान् आसीद् युयुधानरथं प्रति ॥ (५।२)

प्रकम्प्यमाना महती तव पुत्रस्य वाहिनी । (६।१)

सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यदीर्यत ॥ (६।२)

तस्यां विदीर्यमाणायां शिनेः पौत्रो महारथः । (७।१)

सप्त वीरान्महेष्वासान् अग्रानीके व्यपोथयत् ॥ (७।२)

ते भीता मृद्यमानाश्च प्रमृष्टा दीर्घबाहुना । (८।१)

आयोधनं जहुर् वीरा दृष्ट्वा तम् अतिमानुषम् ॥ (८।२)

रथैर् विमथिताक्षैश्च भग्ननीडैश्च मारिष । (९।१)

चक्रैर् विमथितैश्छिन्नैर् ध्वजैश्च विनिपातितैः ॥ (९।२)

अनुकर्षैः पताकाभिः शिरस्त्राणैः सकाञ्चनैः । (१०।१)

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैश्च विशां पते ॥ (१०।२)

हस्तिहस्तोपमैश्चापि भुजगाभोगसंनिभैः । (११।१)

ऊरुभिः पृथिवी छन्ना मनुजानां नरोत्तम ॥ (११।२)

शशाङ्कसंनिकाशैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः । (१२।१)

पतितैर् वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी ॥ (१२।२)

गजैश्च बहुधा छिन्नैः शयानैः पर्वतोपमैः । (१३।१)

रराजातिभृशं भूमिर् विकीर्णैर् इव पर्वतैः ॥ (१३।२)

तपनीयमयैर् योक्त्रैर् मुक्ताजालविभूषितैः । (१४।१)

उरश्छदैर् विचित्रैश्च व्यशोभन्त तुरंगमाः । (१४।२)

गतसत्त्वा महीं प्राप्य प्रमृष्टा दीर्घबाहुना ॥ (१४।३)

नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः । (१५।१)

प्रविष्टस्तावकं सैन्यं द्रावयित्वा चमूं भृशम् ॥ (१५।२)

ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनंजयः । (१६।१)

इयेष सात्यकिर् गन्तुं ततो द्रोणेन वारितः ॥ (१६।२)

भरद्वाजं समासाद्य युयुधानस्तु मारिष । (१७।१)

नाभ्यवर्तत संक्रुद्धो वेलाम् इव जलाशयः ॥ (१७।२)

निवार्य तु रणे द्रोणो युयुधानं महारथम् । (१८।१)

विव्याध निशितैर् बाणैः पञ्चभिर् मर्मभेदिभिः ॥ (१८।२)

सात्यकिस्तु रणे द्रोणं राजन् विव्याध सप्तभिः । (१९।१)

हेमपुङ्खैः शिलाधौतैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥ (१९।२)

तं षड्भिः सायकैर् द्रोणः साश्वयन्तारम् आर्दयत् । (२०।१)

स तं न ममृषे द्रोणं युयुधानो महारथः ॥ (२०।२)

सिंहनादं ततः कृत्वा द्रोणं विव्याध सात्यकिः । (२१।१)

दशभिः सायकैश्चान्यैः षड्भिर् अष्टाभिर् एव च ॥ (२१।२)

युयुधानः पुनर् द्रोणं विव्याध दशभिः शरैः । (२२।१)

एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरो हयान् । (२२।२)

ध्वजम् एकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष ॥ (२२।३)

तं द्रोणः साश्वयन्तारं सरथध्वजम् आशुगैः । (२३।१)

त्वरन् प्राच्छादयद् बाणैः शलभानाम् इव व्रजैः ॥ (२३।२)

तथैव युयुधानो ऽपि द्रोणं बहुभिर् आशुगैः । (२४।१)

प्राच्छादयद् असंभ्रान्तस्ततो द्रोण उवाच ह ॥ (२४।२)

तवाचार्यो रणं हित्वा गतः कापुरुषो यथा । (२५।१)

युध्यमानं हि मां हित्वा प्रदक्षिणम् अवर्तत ॥ (२५।२)

त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन्मोक्ष्यसि माधव । (२६।१)

यदि मां त्वं रणे हित्वा न यास्याचार्यवद् द्रुतम् ॥ (२६।२)

सात्यकिर् उवाच । (२७।१)

धनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात् । (२७।२)

गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन्न मे कालात्ययो भवेत् ॥ (२७।३)

संजय उवाच । (२८।१)

एतावद् उक्त्वा शैनेय आचार्यं परिवर्जयन् । (२८।२)

प्रयातः सहसा राजन् सारथिं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२८।३)

द्रोणः करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे । (२९।१)

यत्तो याहि रणे सूत शृणु चेदं वचः परम् ॥ (२९।२)

एतद् आलोक्यते सैन्यम् आवन्त्यानां महाप्रभम् । (३०।१)

अस्यानन्तरतस्त्वेतद् दाक्षिणात्यं महाबलम् ॥ (३०।२)

तदनन्तरम् एतच्च बाह्लिकानां बलं महत् । (३१।१)

बाह्लिकाभ्याशतो युक्तं कर्णस्यापि महद् बलम् ॥ (३१।२)

अन्योन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्येतानि सारथे । (३२।१)

अन्योन्यं समुपाश्रित्य न त्यक्ष्यन्ति रणाजिरम् ॥ (३२।२)

एतद् अन्तरम् आसाद्य चोदयाश्वान् प्रहृष्टवत् । (३३।१)

मध्यमं जवम् आस्थाय वह माम् अत्र सारथे ॥ (३३।२)

बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणोद्यताः । (३४।१)

दाक्षिणात्याश्च बहवः सूतपुत्रपुरोगमाः ॥ (३४।२)

हस्त्यश्वरथसंबाधं यच्चानीकं विलोक्यते । (३५।१)

नानादेशसमुत्थैश्च पदातिभिर् अधिष्ठितम् ॥ (३५।२)

एतावद् उक्त्वा यन्तारं ब्रह्माणं परिवर्जयन् । (३६।१)

स व्यतीयाय यत्रोग्रं कर्णस्य सुमहद् बलम् ॥ (३६।२)

तं द्रोणो ऽनुययौ क्रुद्धो विकिरन् विशिखान् बहून् । (३७।१)

युयुधानं महाबाहुं गच्छन्तम् अनिवर्तिनम् ॥ (३७।२)

कर्णस्य सैन्यं सुमहद् अभिहत्य शितैः शरैः । (३८।१)

प्राविशद् भारतीं सेनाम् अपर्यन्तां स सात्यकिः ॥ (३८।२)

प्रविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु द्रुतेषु च । (३९।१)

अमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत् ॥ (३९।२)

तम् आपतन्तं विशिखैः षड्भिर् आहत्य सात्यकिः । (४०।१)

चतुर्भिश्चतुरो ऽस्याश्वान् आजघानाशु वीर्यवान् ॥ (४०।२)

ततः पुनः षोडशभिर् नतपर्वभिर् आशुगैः । (४१।१)

सात्यकिः कृतवर्माणं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे ॥ (४१।२)

स तुद्यमानो विशिखैर् बहुभिस्तिग्मतेजनैः । (४२।१)

सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे ॥ (४२।२)

स वत्सदन्तं संधाय जिह्मगानलसंनिभम् । (४३।१)

आकृष्य राजन्न् आ कर्णाद् विव्याधोरसि सात्यकिम् ॥ (४३।२)

स तस्य देहावरणं भित्त्वा देहं च सायकः । (४४।१)

सपत्रपुङ्खः पृथिवीं विवेश रुधिरोक्षितः ॥ (४४।२)

अथास्य बहुभिर् बाणैर् अछिनत् परमास्त्रवित् । (४५।१)

समार्गणगुणं राजन् कृतवर्मा शरासनम् ॥ (४५।२)

विव्याध च रणे राजन् सात्यकिं सत्यविक्रमम् । (४६।१)

दशभिर् विशिखैस्तीक्ष्णैर् अभिक्रुद्धः स्तनान्तरे ॥ (४६।२)

ततः प्रशीर्णे धनुषि शक्त्या शक्तिमतां वरः । (४७।१)

अभ्यहन् दक्षिणं बाहुं सात्यकिः कृतवर्मणः ॥ (४७।२)

ततो ऽन्यत् सुदृढं वीरो धनुर् आदाय सात्यकिः । (४८।१)

व्यसृजद् विशिखांस्तूर्णं शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (४८।२)

सरथं कृतवर्माणं समन्तात् पर्यवाकिरत् । (४९।१)

छादयित्वा रणे ऽत्यर्थं हार्दिक्यं तु स सात्यकिः ॥ (४९।२)

अथास्य भल्लेन शिरः सारथेः समकृन्तत । (५०।१)

स पपात हतः सूतो हार्दिक्यस्य महारथात् । (५०।२)

ततस्ते यन्तरि हते प्राद्रवंस्तुरगा भृशम् ॥ (५०।३)

अथ भोजस्त्वसंभ्रान्तो निगृह्य तुरगान् स्वयम् । (५१।१)

तस्थौ शरधनुष्पाणिस्तत् सैन्यान्यभ्यपूजयन् ॥ (५१।२)

स मुहूर्तम् इवाश्वस्य सदश्वान् समचोदयत् । (५२।१)

व्यपेतभीर् अमित्राणाम् आवहत् सुमहद् भयम् । (५२।२)

सात्यकिश्चाभ्यगात् तस्मात् स तु भीमम् उपाद्रवत् ॥ (५२।३)

युयुधानो ऽपि राजेन्द्र द्रोणानीकाद् विनिःसृतः । (५३।१)

प्रययौ त्वरितस्तूर्णं काम्बोजानां महाचमूम् ॥ (५३।२)

स तत्र बहुभिः शूरैः संनिरुद्धो महारथैः । (५४।१)

न चचाल तदा राजन् सात्यकिः सत्यविक्रमः ॥ (५४।२)

संधाय च चमूं द्रोणो भोजे भारं निवेश्य च । (५५।१)

अन्वधावद् रणे यत्तो युयुधानं युयुत्सया ॥ (५५।२)

तथा तम् अनुधावन्तं युयुधानस्य पृष्ठतः । (५६।१)

न्यवारयन्त संक्रुद्धाः पाण्डुसैन्ये बृहत्तमाः ॥ (५६।२)

समासाद्य तु हार्दिक्यं रथानां प्रवरं रथम् । (५७।१)

पाञ्चाला विगतोत्साहा भीमसेनपुरोगमाः । (५७।२)

विक्रम्य वारिता राजन् वीरेण कृतवर्मणा ॥ (५७।३)

यतमानांस्तु तान् सर्वान् ईषद् विगतचेतसः । (५८।१)

अभितस्ताञ् शरौघेण क्लान्तवाहान् अवारयत् ॥ (५८।२)

निगृहीतास्तु भोजेन भोजानीकेप्सवो रणे । (५९।१)

अतिष्ठन्न् आर्यवद् वीराः प्रार्थयन्तो महद् यशः ॥ (५९।२)