वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततः शिष्यान् समानीय द्रोणः सर्वान् अशेषतः । (१।२)

पाण्डवान् धार्तराष्ट्रांश्च कृतास्त्रान् प्रसमीक्ष्य सः । (१।३)

गुर्वर्थं दक्षिणाकाले प्राप्ते ऽमन्यत वै गुरुः । (१।४)

कृतास्त्रांश्च ततः शिष्यांश्चोदयामास वै गुरुः । (१।५)

ततः शिष्यान् समानीय आचार्यार्थम् अचोदयत् । (१।६)

अस्त्रशिक्षाम् अनुज्ञातान् गङ्गाद्वारम् उपागतान् । (१।७)

भारद्वाजस्ततस्तांस्तु सर्वान् एवाभ्यभाषत । (१।८)

इच्छामि दत्तां सहितैर् मह्यं परमदक्षिणाम् । (१।९)

एवम् उक्तास्ततस्ते वै शिष्या द्रोणम् उपागमन् । (१।१०)

भगवन् किं प्रयच्छाम आज्ञापयतु नो गुरुः । (१।११)

द्रोणः सर्वान् अशेषेण दक्षिणार्थं महीपते ॥ (१।१२)

पाञ्चालराजं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि । (२।१)

पर्यानयत भद्रं वः सा स्यात् परमदक्षिणा ॥ (२।२)

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे रथैस्तूर्णं प्रहारिणः । (३।१)

आचार्यधनदानार्थं द्रोणेन सहिता ययुः ॥ (३।२)

ततो ऽभिजग्मुः पाञ्चालान् निघ्नन्तस्ते नरर्षभाः । (४।१)

अर्जुनः । (४।२)

वैशंपायनः । (४।३)

दुर्योधनश्च कर्णश्च युयुत्सुश्च महाबलः । (४।४)

दुःशासनो विकर्णश्च जलसंधः सुलोचनः । (४।५)

एते चान्ये च बहवः कुमारा बहुविक्रमाः । (४।६)

अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इत्येवं क्षत्रियर्षभाः । (४।७)

ततो रथपदात्योघाः कुञ्जराः सादिभिः सह । (४।८)

प्रविश्य नगरं सर्वे राजमार्गम् उपाययुः । (४।९)

तस्मिन् काले तु पाञ्चालः श्रुत्वा दृष्ट्वा महद् बलम् । (४।१०)

भ्रातृभिः सहितो राजा त्वरया निर्ययौ गृहात् । (४।११)

ततस्तु कृतसंनाहा यज्ञसेनसहोदराः । (४।१२)

शरवर्षाणि मुञ्चन्तः प्रणेदुः सर्वतोदिशम् । (४।१३)

ततो रथेन शुभ्रेण समासाद्य तु कौरवान् । (४।१४)

यज्ञसेनः शरान् घोरान् ववर्ष युधि दुर्जयः । (४।१५)

पूर्वम् एव तु संमन्त्र्य पार्थो द्रोणम् अथाब्रवीत् । (४।१६)

दर्पोत्सेकः कुमाराणाम् अवार्यो द्विजसत्तम । (४।१७)

एषां पराक्रमस्यान्ते वयं कुर्याम साहसम् । (४।१८)

कुमारैर् अशक्यः पाञ्चालो ग्रहीतुं रणमूर्धनि । (४।१९)

एवम् उक्त्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सहितो ऽनघः । (४।२०)

अर्धक्रोशे तु नगराद् अतिष्ठद् बहिर् एव सः । (४।२१)

द्रुपदः कौरवान् दृष्ट्वा प्रधावत समन्ततः । (४।२२)

शरजालेन महता मोहयन् कौरवीं चमूम् । (४।२३)

तम् उद्यन्तं रथेनैकम् आशुकारिणम् आहवे । (४।२४)

अनेकम् इव संत्रासान् मेनिरे सर्वकौरवाः । (४।२५)

द्रुपदस्य शरा घोरा विचेरुः सर्वतोदिशम् । (४।२६)

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्च सहस्रशः । (४।२७)

प्रावाद्यन्त महाराज पाञ्चालानां निवेशने । (४।२८)

सिंहनादश्च संजज्ञे पाञ्चालानां महात्मनाम् । (४।२९)

धनुर्ज्यातलशब्दश्च संस्पृशन् गगनं महत् । (४।३०)

दुःशासनो विकर्णश्च सुबाहुर् दीर्घलोचनः । (४।३१)

दुर्योधनश्च संक्रुद्धः शरवर्षैर् अवाकिरन् । (४।३२)

सो ऽतिविद्धो महेष्वासः पार्षतो युधि दुर्जयः । (४।३३)

व्यधमत् तान्यनीकानि तत्क्षणाद् एव भारत । (४।३४)

दुर्योधनं विकर्णं च कर्णं चापि महाबलम् । (४।३५)

नानानृपसुतान् वीरान् सैन्यानि विविधानि च । (४।३६)

अलातचक्रवत् सर्वांश्चरन् बाणैर् अतर्पयत् । (४।३७)

ततस्तु नागराः सर्वे मुसलैर् यष्टिपाणयः । (४।३८)

अभ्यवर्षन्त कौरव्यान् वर्षमाणा घना इव । (४।३९)

सबालवृद्धाः काम्पिल्याः कौरवान् अभ्ययुस्तदा । (४।४०)

श्रुत्वा तु तुमुलं युद्धं नागराणां च भारत । (४।४१)

द्रवन्ति स्म नदन्ति स्म क्रोशन्तः पाण्डवान् प्रति । (४।४२)

पाण्डवास्तु स्वनं श्रुत्वा आर्तानां रोमहर्षणम् । (४।४३)

अभिवाद्य ततो द्रोणं रथान् आरुह्य पाण्डवाः । (४।४४)

युधिष्ठिरं निवार्याशु मा युद्धम् इति पाण्डव । (४।४५)

माद्रेयौ चक्ररक्षौ तु फल्गुनस्तु तदाकरोत् । (४।४६)

सेनाग्रगो भीमसेनो गदापाणिर् नदस्थितः । (४।४७)

तदा शङ्खध्वनिं कृत्वा भ्रातृभिः सहितो ऽनघः । (४।४८)

आयाज्जवेन कौन्तेयो रथघोषेण नादयन् । (४।४९)

पाञ्चालानां ततः सेनाम् उद्धूतार्णवनिःस्वनाम् । (४।५०)

भीमसेनो महाबाहुर् दण्डपाणिर् इवान्तकः । (४।५१)

प्रविवेश महासेनां सागरं मकरो यथा । (४।५२)

स्वयम् अभ्यद्रवद् भीमो नागानीकं गदाधरः । (४।५३)

सुयुद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चातुलः । (४।५४)

अहनत् कुञ्जरानीकं गदया कालरूपधृक् । (४।५५)

ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तो रुधिरं बहु । (४।५६)

भीमसेनस्य गदया भिन्नमस्तकपिण्डकाः । (४।५७)

पतन्ति द्विरदा भूमौ वज्रघाताद् इवाचलाः । (४।५८)

गजान् अश्वान् रथांश्चैव पातयामास पाण्डवः । (४।५९)

पदातीन् नागरांश्चैव नावधीद् अर्जुनाग्रजः । (४।६०)

गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान् वने । (४।६१)

कालयन् रथनागाश्वान् संचचार वृकोदरः । (४।६२)

भारद्वाजप्रियं कर्तुम् उद्यतः फल्गुनस्तदा । (४।६३)

पार्षतं शरजालेन क्षिप्रं प्रच्छाद्य पाण्डवः । (४।६४)

हयौघांश्च गजौघांश्च रथौघांश्च समन्ततः । (४।६५)

पातयन् समरे राजन् युगान्ताग्निर् इव ज्वलन् । (४।६६)

ततस्ते हन्यमाना वै पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा । (४।६७)

शरैर् नानाविधैस्तूर्णं पार्थं प्रच्छाद्य सर्वशः । (४।६८)

सिंहनादरवान् कृत्वा समयुध्यन्त पाण्डवम् । (४।६९)

तद् युद्धम् अभवद् घोरं सुमहाद्भुतदर्शनम् । (४।७०)

सिंहनादस्वनं श्रुत्वा नामृष्यत धनंजयः । (४।७१)

ततः किरीटी सहसा पाञ्चालं समभिद्रवत् । (४।७२)

छादयन्न् इषुजालेन महता मोहयन्न् इव । (४।७३)

शीघ्रम् अभ्यस्यतो बाणान् संदधानस्य चानिशम् । (४।७४)

नान्तरं ददृशे किंचित् कौन्तेयस्य यशस्विनः । (४।७५)

न दिशो नान्तरिक्षं च तदा नैव च मेदिनी । (४।७६)

नादृश्यत महाराज तत्र किंचन संयुगे । (४।७७)

बाणान्धकारे बलिना कृते गाण्डीवधन्विना । (४।७८)

पाञ्चालानां कुरूणां च साधु साध्विति निःस्वनः । (४।७९)

ततस्तूर्यनिनादश्च शङ्खानां च महास्वनः । (४।८०)

सिंहनादश्च संजज्ञे साधुशब्देन मिश्रितः । (४।८१)

ततः पाञ्चालराजस्तु तथा सत्यजिता सह । (४।८२)

त्वरमाणो ऽभिदुद्राव महेन्द्रं शम्बरो यथा । (४।८३)

महता शरवर्षेण पार्थः पाञ्चालम् आवृणोत् । (४।८४)

ततो हलहलाशब्द आसीत् पाञ्चालके बले । (४।८५)

जिघृक्षति महासिंहे गजानाम् इव यूथपम् । (४।८६)

दृष्ट्वा पार्थं तदायान्तं सत्यजित् सत्यविक्रमः । (४।८७)

पाञ्चालं वै परिप्रेप्सुर् धनंजयम् अभिद्रवत् । (४।८८)

ततस्त्वर्जुनपाञ्चालौ युद्धाय समुपागतौ । (४।८९)

व्यक्षोभयेतां तौ सेने इन्द्रवैरोचनाविव । (४।९०)

ततः सत्यजितं पार्थो दशभिर् मर्मभेदिभिः । (४।९१)

विव्याध बलवद् राजंस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् । (४।९२)

ततः शरशतैः पार्थं पाञ्चालः शीघ्रम् अर्दयत् । (४।९३)

पार्थस्तु शरवर्षेण छाद्यमानो महारथः । (४।९४)

वेगं चक्रे महावेगो धनुर्ज्याम् अवमृज्य च । (४।९५)

ततः सत्यजितश्चापं छित्त्वा राजानम् अभ्ययात् । (४।९६)

अथान्यद् धनुर् आदाय सत्यजिद् वेगवत्तरम् । (४।९७)

साश्वं ससूतं सरथं पार्थं विव्याध सत्वरः । (४।९८)

स तं न ममृषे पार्थः पाञ्चालेनार्दितो मृधे । (४।९९)

ततस्तस्य विनाशार्थं सत्वरं व्यसृजच्छरान् । (४।१००)

हयान् ध्वजं धनुर् मुष्टिम् उभौ तौ पार्ष्णिसारथी । (४।१०१)

स तथा भिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः । (४।१०२)

हयेषु विनिकृत्तेषु विमुखो ऽभवद् आहवे । (४।१०३)

स सत्यजितम् आलोक्य तथा विमुखम् आहवे । (४।१०४)

वेगेन महता राजन्न् अभ्यधावत पार्षतम् । (४।१०५)

तदा चक्रे महद् युद्धम् अर्जुनो जयतां वरः । (४।१०६)

तस्य पार्थो ध्वजं छत्रं धनुश्चोर्व्याम् अपातयत् । (४।१०७)

पञ्चभिस्तस्य विव्याध हयान् सूतं च सायकैः । (४।१०८)

तत उत्सृज्य तच्चापम् आददानं शरावरम् । (४।१०९)

खड्गम् उद्गृह्य कौन्तेयः सिंहनादम् अथाकरोत् । (४।११०)

पाञ्चालस्य रथस्येषाम् आप्लुत्य सहसानदत् । (४।१११)

पाञ्चालरथम् आस्थाय अवित्रस्तो धनंजयः । (४।११२)

विक्षोभ्याम्भोनिधिं तार्क्ष्यस्तं नागम् इव सो ऽग्रहीत् । (४।११३)

ततस्तु सर्वे पाञ्चाला विद्रवन्ति दिशो दश । (४।११४)

दर्शयन् सर्वसैन्यानां बाह्वोर् बलम् अथात्मनः । (४।११५)

सिंहनादस्वनं कृत्वा निर्जगाम धनंजयः । (४।११६)

आयान्तम् अर्जुनं दृष्ट्वा कुमाराः सहितास्तदा । (४।११७)

ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महात्मनः । (४।११८)

संबन्धी कुरुवीराणां द्रुपदो राजसत्तमः । (४।११९)

मा वधीस्तद् बलं भीम गुरुदानं प्रदीयताम् । (४।१२०)

भीमसेनस्तदा राजन्न् अर्जुनेन निवारितः । (४।१२१)

अतृप्तो युद्धधर्मेषु न्यवर्तत महारथः । (४।१२२)

ममृदुस्तस्य नगरं द्रुपदस्य महौजसः ॥ (४।१२३)

ते यज्ञसेनं द्रुपदं गृहीत्वा रणमूर्धनि । (५।१)

उपाजह्रुः सहामात्यं द्रोणाय भरतर्षभाः ॥ (५।२)

भग्नदर्पं हृतधनं तथा च वशम् आगतम् । (६।१)

स वैरं मनसा ध्यात्वा द्रोणो द्रुपदम् अब्रवीत् ॥ (६।२)

प्रमृद्य तरसा राष्ट्रं पुरं ते मृदितं मया । (७।१)

प्राप्य जीवन् रिपुवशं सखिपूर्वं किम् इष्यते ॥ (७।२)

एवम् उक्त्वा प्रहस्यैनं निश्चित्य पुनर् अब्रवीत् । (८।१)

मा भैः प्राणभयाद् राजन् क्षमिणो ब्राह्मणा वयम् ॥ (८।२)

आश्रमे क्रीडितं यत् तु त्वया बाल्ये मया सह । (९।१)

तेन संवर्धितः स्नेहस्त्वया मे क्षत्रियर्षभ ॥ (९।२)

प्रार्थयेयं त्वया सख्यं पुनर् एव नरर्षभ । (१०।१)

वरं ददामि ते राजन् राज्यस्यार्धम् अवाप्नुहि ॥ (१०।२)

अराजा किल नो राज्ञां सखा भवितुम् अर्हति । (११।१)

अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन मया तव ॥ (११।२)

राजासि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहम् उत्तरे । (१२।१)

सखायं मां विजानीहि पाञ्चाल यदि मन्यसे ॥ (१२।२)

द्रुपद उवाच । (१३।१)

अनाश्चर्यम् इदं ब्रह्मन् विक्रान्तेषु महात्मसु । (१३।२)

प्रीये त्वयाहं त्वत्तश्च प्रीतिम् इच्छामि शाश्वतीम् ॥ (१३।३)

वैशंपायन उवाच । (१४।१)

एवम् उक्तस्तु तं द्रोणो मोक्षयामास भारत । (१४।२)

सत्कृत्य चैनं प्रीतात्मा राज्यार्धं प्रत्यपादयत् ॥ (१४।३)

माकन्दीम् अथ गङ्गायास्तीरे जनपदायुताम् । (१५।१)

सो ऽध्यावसद् दीनमनाः काम्पिल्यं च पुरोत्तमम् । (१५।२)

दक्षिणांश्चैव पाञ्चालान् यावच्चर्मण्वती नदी ॥ (१५।३)

द्रोणेन वैरं द्रुपदः संस्मरन् न शशाम ह । (१६।१)

क्षात्रेण च बलेनास्य नापश्यत् स पराजयम् ॥ (१६।२)

हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मणेन बलेन च । (१७।१)

पुत्रजन्म परीप्सन् वै स राजा तद् अधारयत् । (१७।२)

अहिच्छत्त्रं च विषयं द्रोणः समभिपद्यत ॥ (१७।३)