वैशंपायन उवाच । (१।१)

कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः । (१।२)

कचाद् अधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ ॥ (१।३)

सर्व एव समागम्य शतक्रतुम् अथाब्रुवन् । (२।१)

कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून् पुरंदर ॥ (२।२)

एवम् उक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर् मघवांस्तदा । (३।१)

तथेत्युक्त्वोपचक्राम सो ऽपश्यत वने स्त्रियः ॥ (३।२)

क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे । (४।१)

वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत् ॥ (४।२)

ततो जलात् समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा । (५।१)

वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकशः ॥ (५।२)

तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा । (६।१)

व्यतिमिश्रम् अजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः ॥ (६।२)

ततस्तयोर् मिथस्तत्र विरोधः समजायत । (७।१)

देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते ॥ (७।२)

देवयान्युवाच । (८।१)

कस्माद् गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि । (८।२)

समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति ॥ (८।३)

शर्मिष्ठोवाच । (९।१)

आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम । (९।२)

स्तौति वन्दति चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत् ॥ (९।३)

याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः । (१०।१)

सुताहं स्तूयमानस्य ददतो ऽप्रतिगृह्णतः । (१०।२)

आधून्वस्व विधून्वस्व द्रुह्य कुप्य च याचकि ॥ (१०।३)

अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि । (११।१)

आधून्वन्य् विधून्वन्या हव्यं कव्यं च याचके । (११।२)

लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम् । (११।३)

प्रतिकूलं वदसि चेद् इतः प्रभृति याचकि । (११।४)

आकृष्य मम दासीभिः प्रस्थास्यामि बहिर् बहिः ॥ (११।५)

वैशंपायन उवाच । (१२।१)

समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि । (१२।२)

हृत्वा तद्व्यसने दिव्ये गृहीत्वा जठरे रुषा । (१२।३)

शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे ततः स्वपुरम् आव्रजत् । (१२।४)

तृणवीरुत्समाछन्ने स्वपुरं प्रययौ तदा ॥ (१२।५)

हतेयम् इति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया । (१३।१)

अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा । (१३।२)

प्रविश्य स्वगृहं स्वस्था धर्मम् आसुरम् आस्थिता ॥ (१३।३)

अथ तं देशम् अभ्यागाद् ययातिर् नहुषात्मजः । (१४।१)

श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः ॥ (१४।२)

स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम् । (१५।१)

ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव । (१५।२)

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां सर्वाभरणभूषिताम् । (१५।३)

सर्वलक्षणसम्पन्नाम् अपृच्छत् स नराधिपः ॥ (१५।४)

ताम् अपृच्छत् स दृष्ट्वैव कन्याम् अमरवर्णिनीम् । (१६।१)

सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना ॥ (१६।२)

का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला । (१७।१)

दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा ॥ (१७।२)

कथं च पतितास्यस्मिन् कूपे वीरुत्तृणावृते । (१८।१)

दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे ॥ (१८।२)

देवयान्युवाच । (१९।१)

यो ऽसौ देवैर् हतान् दैत्यान् उत्थापयति विद्यया । (१९।२)

तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते । (१९।३)

ययातिः । (१९।४)

देवयानी । (१९।५)

पृच्छसे मां कस्त्वम् असि रूपवीर्यबलान्वितः । (१९।६)

ब्रूह्यत्रागमनं किं वा श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः । (१९।७)

ययातिर् नाहुषो ऽहं तु श्रान्तो ऽद्य मृगकाङ्क्षया । (१९।८)

क्वचिद् अत्रागतो भद्रे दृष्टवान् अस्मि त्वाम् इह ॥ (१९।९)

एष मे दक्षिणो राजन् पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः । (२०।१)

समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः ॥ (२०।२)

जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम् । (२१।१)

तस्मान् मां पतिताम् अस्मात् कूपाद् उद्धर्तुम् अर्हसि ॥ (२१।२)

वैशंपायन उवाच । (२२।१)

ताम् अथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः । (२२।२)

गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततो ऽवटात् ॥ (२२।३)

उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात् कूपान् नराधिपः । (२३।१)

ययातिः । (२३।२)

देवयानी । (२३।३)

गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव । (२३।४)

इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानीदम् उत्तरम् । (२३।५)

उवाच माम् उपादाय गच्छ शीघ्रं प्रियो ऽसि मे । (२३।६)

गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद् भर्ता भविष्यसि । (२३।७)

इत्येवम् उक्तो नृपतिर् आह क्षत्रकुलोद्भवः । (२३।८)

त्वं भद्रे ब्राह्मणी तस्मान् मया नार्हसि संगमम् । (२३।९)

सर्वलोकगुरुः काव्यस्त्वं तस्य दुहितासि वै । (२३।१०)

तस्माद् अपि भयं मे ऽद्य तस्मात् कल्याणि नार्हसि । (२३।११)

यदि मद्वचनान् नाद्य मां नेच्छसि नराधिप । (२३।१२)

त्वाम् एव वरये पित्रा पश्चाज्ज्ञास्यसि गच्छ हि । (२३।१३)

आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ । (२३।१४)

गते तु नाहुषे तस्मिन् देवयान्यप्यनिन्दिता । (२३।१५)

धात्री । (२३।१६)

क्वचिद् आर्ता च रुदती वृक्षम् आश्रित्य तिष्ठती । (२३।१७)

ततश्चिरायमाणायां दुहितर्याह भार्गवः । (२३।१८)

धात्रि त्वम् आनय क्षिप्रं देवयानीं शुचिस्मिताम् । (२३।१९)

इत्युक्तमात्रे सा धात्री त्वरितानयितुं गता । (२३।२०)

यत्र यत्र सखीभिः सा गता पदम् अमार्गत । (२३।२१)

सा ददर्श तथा दीनां श्रमार्तां रुदतीं स्थिताम् । (२३।२२)

वृत्तं ते किम् इदं भद्रे शीघ्रं वद पिताह्वयत् । (२३।२३)

एवम् उक्ताह धात्रीं तां शर्मिष्ठावृजिनं कृतम् । (२३।२४)

संस्मृत्योवाच धात्रीं तां दुहितुः स्नेहविक्लवः । (२३।२५)

अश्रुभिः स्नापयन्तीं तां पीनोन्नतकुचावुभौ । (२३।२६)

वृक्षमूलम् उपाश्रित्य देवताम् इव तद्वने । (२३।२७)

उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकाम् आगतां पुरः ॥ (२३।२८)

देवयान्युवाच । (२४।१)

त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वम् आचक्ष्व मे पितुः । (२४।२)

नेदानीं हि प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः ॥ (२४।३)

वैशंपायन उवाच । (२५।१)

सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम् । (२५।२)

दृष्ट्वा काव्यम् उवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना । (२५।३)

त्वरितं घूर्णिका गत्वा प्रविवेश पुरोत्तमम् । (२५।४)

द्विजप्रवरम् आसाद्य वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥ (२५।५)

आचक्षे ते महाप्राज्ञ देवयानी वने हता । (२६।१)

शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः ॥ (२६।२)

श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम् । (२७।१)

त्वरमाणो ऽनुमार्गं स निश्चक्राम पुरोत्तमात् । (२७।२)

त्वरया निर्ययौ दुःखान् मार्गमाणः सुतां वने ॥ (२७।३)

दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने । (२८।१)

बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२८।२)

आत्मदोषैर् नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः । (२९।१)

मन्ये दुश्चरितं ते ऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता ॥ (२९।२)

देवयान्युवाच । (३०।१)

निष्कृतिर् मे ऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम । (३०।२)

शर्मिष्ठया यद् उक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः । (३०।३)

सत्यं किलैतत् सा प्राह दैत्यानाम् असि गायनः ॥ (३०।४)

एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । (३१।१)

एवं माम् आह शर्मिष्ठा शिष्या तव महामुने । (३१।२)

वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् ॥ (३१।३)

स्तुवतो दुहिता हि त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः । (३२।१)

सुताहं स्तूयमानस्य ददतो ऽप्रतिगृह्णतः ॥ (३२।२)

इति माम् आह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः । (३३।१)

क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः ॥ (३३।२)

यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः । (३४।१)

प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठाम् इत्युक्ता हि सखी मया । (३४।२)

उक्ताप्येवं भृशं क्रुद्धा मां गृह्य विजने वने । (३४।३)

कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्यैव गृहं ययौ । (३४।४)

अमृतां मां मृतां मत्वा कूपे ऽतीव निरूदके । (३४।५)

अनावृत्तां निरीक्ष्यैव हृष्टा स्वभवनं ययौ ॥ (३४।६)

शुक्र उवाच । (३५।१)

स्तुवतो दुहिता न त्वं भद्रे न प्रतिगृह्णतः । (३५।२)

अस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि ॥ (३५।३)

वृषपर्वैव तद् वेद शक्रो राजा च नाहुषः । (३६।१)

अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वंद्वम् ऐश्वरं हि बलं मम । (३६।२)

अहं न वेद्मि न चापरे । (३६।३)

गायन् नाहं तद् एवेह । (३६।४)

न स्तोता न च वन्दिता । (३६।५)

मम विद्या हि निर्द्वंद्वा । (३६।६)

दैन्यं शाठ्यं च जैह्म्यं च नास्ति मे तत्त्वतः शुभे । (३६।७)

वैशंपायन उवाच । (३६।८)

यच्च किंचित् सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि । (३६।९)

तस्याहम् ईश्वरो नित्यं तुष्टेनोक्तः स्वयंभुवा । (३६।१०)

अहं जलं विमुञ्चामि प्रजानां हितकाम्यया । (३६।११)

पुष्णाम्यौषधयः सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते । (३६।१२)

एवं विषादम् आपन्नां मन्युना सम्प्रपीडिताम् । (३६।१३)

वचनैर् मधुरैः श्लक्ष्णैः सान्त्वयामास तां पिता ॥ (३६।१४)