ब्रह्मोवाच । (१।१)

तद् अव्यक्तम् अनुद्रिक्तं सर्वव्यापि ध्रुवं स्थिरम् । (१।२)

नवद्वारं पुरं विद्यात् त्रिगुणं पञ्चधातुकम् ॥ (१।३)

एकादशपरिक्षेपं मनो व्याकरणात्मकम् । (२।१)

बुद्धिस्वामिकम् इत्येतत् परम् एकादशं भवेत् ॥ (२।२)

त्रीणि स्रोतांसि यान्यस्मिन्न् आप्यायन्ते पुनः पुनः । (३।१)

प्रणाड्यस्तिस्र एवैताः प्रवर्तन्ते गुणात्मिकाः ॥ (३।२)

तमो रजस्तथा सत्त्वं गुणान् एतान् प्रचक्षते । (४।१)

अन्योन्यमिथुनाः सर्वे तथान्योन्यानुजीविनः ॥ (४।२)

अन्योन्यापाश्रयाश्चैव तथान्योन्यानुवर्तिनः । (५।१)

अन्योन्यव्यतिषक्ताश्च त्रिगुणाः पञ्च धातवः ॥ (५।२)

तमसो मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः । (६।१)

रजसश्चापि सत्त्वं स्यात् सत्त्वस्य मिथुनं तमः ॥ (६।२)

नियम्यते तमो यत्र रजस्तत्र प्रवर्तते । (७।१)

नियम्यते रजो यत्र सत्त्वं तत्र प्रवर्तते ॥ (७।२)

नैशात्मकं तमो विद्यात् त्रिगुणं मोहसंज्ञितम् । (८।१)

अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु ॥ (८।२)

प्रवृत्त्यात्मकम् एवाहू रजः पर्यायकारकम् । (९।१)

प्रवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यतोत्पत्तिलक्षणम् ॥ (९।२)

प्रकाशं सर्वभूतेषु लाघवं श्रद्दधानता । (१०।१)

सात्त्विकं रूपम् एवं तु लाघवं साधुसंमितम् ॥ (१०।२)

एतेषां गुणतत्त्वं हि वक्ष्यते हेत्वहेतुभिः । (११।१)

समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्तानि वित्त मे ॥ (११।२)

संमोहो ऽज्ञानम् अत्यागः कर्मणाम् अविनिर्णयः । (१२।१)

स्वप्नः स्तम्भो भयं लोभः शोकः सुकृतदूषणम् ॥ (१२।२)

अस्मृतिश्चाविपाकश्च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता । (१३।१)

निर्विशेषत्वम् अन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता ॥ (१३।२)

अकृते कृतमानित्वम् अज्ञाने ज्ञानमानिता । (१४।१)

अमैत्री विकृतो भावो ऽश्रद्धा मूढभावना ॥ (१४।२)

अनार्जवम् असंज्ञत्वं कर्म पापम् अचेतना । (१५।१)

गुरुत्वं सन्नभावत्वम् असितत्वम् अवाग् गतिः ॥ (१५।२)

सर्व एते गुणा विप्रास्तामसाः संप्रकीर्तिताः । (१६।१)

ये चान्ये नियता भावा लोके ऽस्मिन्मोहसंज्ञिताः ॥ (१६।२)

तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः । (१७।१)

परिवादकथा नित्यं देवब्राह्मणवैदिकाः ॥ (१७।२)

अत्यागश्चाभिमानश्च मोहो मन्युस्तथाक्षमा । (१८।१)

मत्सरश्चैव भूतेषु तामसं वृत्तम् इष्यते ॥ (१८।२)

वृथारम्भाश्च ये केचिद् वृथादानानि यानि च । (१९।१)

वृथाभक्षणम् इत्येतत् तामसं वृत्तम् इष्यते ॥ (१९।२)

अतिवादो ऽतितिक्षा च मात्सर्यम् अतिमानिता । (२०।१)

अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तम् इष्यते ॥ (२०।२)

एवंविधास्तु ये केचिल् लोके ऽस्मिन् पापकर्मिणः । (२१।१)

मनुष्या भिन्नमर्यादाः सर्वे ते तामसा जनाः ॥ (२१।२)

तेषां योनिं प्रवक्ष्यामि नियतां पापकर्मणाम् । (२२।१)

अवाङ्निरयभावाय तिर्यङ्निरयगामिनः ॥ (२२।२)

स्थावराणि च भूतानि पशवो वाहनानि च । (२३।१)

क्रव्यादा दन्दशूकाश्च कृमिकीटविहंगमाः ॥ (२३।२)

अण्डजा जन्तवो ये च सर्वे चापि चतुष्पदाः । (२४।१)

उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिणः ॥ (२४।२)

मग्नास्तमसि दुर्वृत्ताः स्वकर्मकृतलक्षणाः । (२५।१)

अवाक्स्रोतस इत्येते मग्नास्तमसि तामसाः ॥ (२५।२)

तेषाम् उत्कर्षम् उद्रेकं वक्ष्याम्यहम् अतः परम् । (२६।१)

यथा ते सुकृतांल् लोकांल् लभन्ते पुण्यकर्मिणः ॥ (२६।२)

अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धा ये च कर्मसु । (२७।१)

स्वकर्मनिरतानां च ब्राह्मणानां शुभैषिणाम् ॥ (२७।२)

संस्कारेणोर्ध्वम् आयान्ति यतमानाः सलोकताम् । (२८।१)

स्वर्गं गच्छन्ति देवानाम् इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥ (२८।२)

अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विवृद्धाः स्वेषु कर्मसु । (२९।१)

पुनरावृत्तिधर्माणस्ते भवन्तीह मानुषाः ॥ (२९।२)

पापयोनिं समापन्नाश्चण्डाला मूकचूचुकाः । (३०।१)

वर्णान् पर्यायशश्चापि प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ (३०।२)

शूद्रयोनिम् अतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः । (३१।१)

स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे ॥ (३१।२)

अभिषङ्गस्तु कामेषु महामोह इति स्मृतः । (३२।१)

ऋषयो मुनयो देवा मुह्यन्त्यत्र सुखेप्सवः ॥ (३२।२)

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रः क्रोधसंज्ञितः । (३३।१)

मरणं त्वन्धतामिस्रं तामिस्रं क्रोध उच्यते ॥ (३३।२)

भावतो गुणतश्चैव योनितश्चैव तत्त्वतः । (३४।१)

सर्वम् एतत् तमो विप्राः कीर्तितं वो यथाविधि ॥ (३४।२)

को न्वेतद् बुध्यते साधु को न्वेतत् साधु पश्यति । (३५।१)

अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस्तमसस्तत्त्वलक्षणम् ॥ (३५।२)

तमोगुणा वो बहुधा प्रकीर्तिता यथावद् उक्तं च तमः परावरम् । (३६।१)

नरो हि यो वेद गुणान् इमान् सदा स तामसैः सर्वगुणैः प्रमुच्यते ॥ (३६।२)