युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां प्रब्रूहि मे ऽनघ । (१।२)

विस्तरेण महाबाहो न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

ऋषेर् उद्दालकेर् वाक्यं नाचिकेतस्य चोभयोः ॥ (२।३)

ऋषिर् उद्दालकिर् दीक्षाम् उपगम्य ततः सुतम् । (३।१)

त्वं माम् उपचरस्वेति नाचिकेतम् अभाषत । (३।२)

समाप्ते नियमे तस्मिन्महर्षिः पुत्रम् अब्रवीत् ॥ (३।३)

उपस्पर्शनसक्तस्य स्वाध्यायनिरतस्य च । (४।१)

इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश्चाभितो जलम् । (४।२)

विस्मृतं मे तद् आदाय नदीतीराद् इहाव्रज ॥ (४।३)

गत्वानवाप्य तत् सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम् । (५।१)

न पश्यामि तद् इत्येवं पितरं सो ऽब्रवीन्मुनिः ॥ (५।२)

क्षुत्पिपासाश्रमाविष्टो मुनिर् उद्दालकिस्तदा । (६।१)

यमं पश्येति तं पुत्रम् अशपत् स महातपाः ॥ (६।२)

तथा स पित्राभिहतो वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः । (७।१)

प्रसीदेति ब्रुवन्न् एव गतसत्त्वो ऽपतद् भुवि ॥ (७।२)

नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितः । (८।१)

किं मया कृतम् इत्युक्त्वा निपपात महीतले ॥ (८।२)

तस्य दुःखपरीतस्य स्वं पुत्रम् उपगूहतः । (९।१)

व्यतीतं तद् अहःशेषं सा चोग्रा तत्र शर्वरी ॥ (९।२)

पित्र्येणाश्रुप्रपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह । (१०।१)

प्रास्पन्दच्छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यम् इवाप्लुतम् ॥ (१०।२)

स पर्यपृच्छत् तं पुत्रं श्लाघ्यं प्रत्यागतं पुनः । (११।१)

दिव्यैर् गन्धैः समादिग्धं क्षीणस्वप्नम् इवोत्थितम् ॥ (११।२)

अपि पुत्र जिता लोकाः शुभास्ते स्वेन कर्मणा । (१२।१)

दिष्ट्या चासि पुनः प्राप्तो न हि ते मानुषं वपुः ॥ (१२।२)

प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टो महात्मना । (१३।१)

अन्वर्थं तं पितुर् मध्ये महर्षीणां न्यवेदयत् ॥ (१३।२)

कुर्वन् भवच्छासनम् आशु यातो ह्यहं विशालां रुचिरप्रभावाम् । (१४।१)

वैवस्वतीं प्राप्य सभाम् अपश्यं सहस्रशो योजनहैमभौमाम् ॥ (१४।२)

दृष्ट्वैव माम् अभिमुखम् आपतन्तं गृहं निवेद्यासनम् आदिदेश । (१५।१)

वैवस्वतो ऽर्घ्यादिभिर् अर्हणैश्च भवत्कृते पूजयामास मां सः ॥ (१५।२)

ततस्त्वहं तं शनकैर् अवोचं वृतं सदस्यैर् अभिपूज्यमानम् । (१६।१)

प्राप्तो ऽस्मि ते विषयं धर्मराज लोकान् अर्हे यान् स्म तान्मे विधत्स्व ॥ (१६।२)

यमो ऽब्रवीन्मां न मृतो ऽसि सौम्य यमं पश्येत्याह तु त्वां तपस्वी । (१७।१)

पिता प्रदीप्ताग्निसमानतेजा न तच्छक्यम् अनृतं विप्र कर्तुम् ॥ (१७।२)

दृष्टस्ते ऽहं प्रतिगच्छस्व तात शोचत्यसौ तव देहस्य कर्ता । (१८।१)

ददामि किं चापि मनःप्रणीतं प्रियातिथे तव कामान् वृणीष्व ॥ (१८।२)

तेनैवम् उक्तस्तम् अहं प्रत्यवोचं प्राप्तो ऽस्मि ते विषयं दुर्निवर्त्यम् । (१९।१)

इच्छाम्यहं पुण्यकृतां समृद्धांल्लोकान् द्रष्टुं यदि ते ऽहं वरार्हः ॥ (१९।२)

यानं समारोप्य तु मां स देवो वाहैर् युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम् । (२०।१)

संदर्शयामास तदा स्म लोकान् सर्वांस्तदा पुण्यकृतां द्विजेन्द्र ॥ (२०।२)

अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम् । (२१।१)

नानासंस्थानरूपाणि सर्वरत्नमयानि च ॥ (२१।२)

चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च । (२२।१)

अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च ॥ (२२।२)

वैडूर्यार्कप्रकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च । (२३।१)

तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च ॥ (२३।२)

भक्ष्यभोज्यमयाञ् शैलान् वासांसि शयनानि च । (२४।१)

सर्वकामफलांश्चैव वृक्षान् भवनसंस्थितान् ॥ (२४।२)

नद्यो वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश्चैव सर्वशः । (२५।१)

घोषवन्ति च यानानि युक्तान्येव सहस्रशः ॥ (२५।२)

क्षीरस्रवा वै सरितो गिरींश्च सर्पिस्तथा विमलं चापि तोयम् । (२६।१)

वैवस्वतस्यानुमतांश्च देशान् अदृष्टपूर्वान् सुबहून् अपश्यम् ॥ (२६।२)

सर्वं दृष्ट्वा तद् अहं धर्मराजम् अवोचं वै प्रभविष्णुं पुराणम् । (२७।१)

क्षीरस्यैताः सर्पिषश्चैव नद्यः शश्वत्स्रोताः कस्य भोज्याः प्रदिष्टाः ॥ (२७।२)

यमो ऽब्रवीद् विद्धि भोज्यास्त्वम् एता ये दातारः साधवो गोरसानाम् । (२८।१)

अन्ये लोकाः शाश्वता वीतशोकाः समाकीर्णा गोप्रदाने रतानाम् ॥ (२८।२)

न त्वेवासां दानमात्रं प्रशस्तं पात्रं कालो गोविशेषो विधिश्च । (२९।१)

ज्ञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि दुःखं ज्ञातुं पावकादित्यभूतम् ॥ (२९।२)

स्वाध्यायाढ्यो यो ऽतिमात्रं तपस्वी वैतानस्थो ब्राह्मणः पात्रम् आसाम् । (३०।१)

कृच्छ्रोत्सृष्टाः पोषणाभ्यागताश्च द्वारैर् एतैर् गोविशेषाः प्रशस्ताः ॥ (३०।२)

तिस्रो रात्रीर् अद्भिर् उपोष्य भूमौ तृप्ता गावस्तर्पितेभ्यः प्रदेयाः । (३१।१)

वत्सैः प्रीताः सुप्रजाः सोपचारास् त्र्यहं दत्त्वा गोरसैर् वर्तितव्यम् ॥ (३१।२)

दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदोहां कल्याणवत्साम् अपलायिनीं च । (३२।१)

यावन्ति लोमानि भवन्ति तस्यास् तावद् वर्षाण्यश्नुते स्वर्गलोकम् ॥ (३२।२)

तथानड्वाहं ब्राह्मणाय प्रदाय दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम् । (३३।१)

कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं भुङ्क्ते लोकान् संमितान् धेनुदस्य ॥ (३३।२)

गोषु क्षान्तं गोशरण्यं कृतज्ञं वृत्तिग्लानं तादृशं पात्रम् आहुः । (३४।१)

वृत्तिग्लाने संभ्रमे वा महार्थे कृष्यर्थे वा होमहेतोः प्रसूत्याम् ॥ (३४।२)

गुर्वर्थे वा बालपुष्ट्याभिषङ्गाद् गावो दातुं देशकालो ऽविशिष्टः । (३५।१)

अन्तर्जाताः सुक्रयज्ञानलब्धाः प्राणक्रीता निर्जिताश्चौदकाश्च ॥ (३५।२)

नाचिकेत उवाच । (३६।१)

श्रुत्वा वैवस्वतवचस्तम् अहं पुनर् अब्रुवम् । (३६।२)

अगोमी गोप्रदातॄणां कथं लोकान्निगच्छति ॥ (३६।३)

ततो यमो ऽब्रवीद् धीमान् गोप्रदाने परां गतिम् । (३७।१)

गोप्रदानानुकल्पं तु गाम् ऋते सन्ति गोप्रदाः ॥ (३७।२)

अलाभे यो गवां दद्याद् घृतधेनुं यतव्रतः । (३८।१)

तस्यैता घृतवाहिन्यः क्षरन्ते वत्सला इव ॥ (३८।२)

घृतालाभे च यो दद्यात् तिलधेनुं यतव्रतः । (३९।१)

स दुर्गात् तारितो धेन्वा क्षीरनद्यां प्रमोदते ॥ (३९।२)

तिलालाभे च यो दद्याज्जलधेनुं यतव्रतः । (४०।१)

स कामप्रवहां शीतां नदीम् एताम् उपाश्नुते ॥ (४०।२)

एवमादीनि मे तत्र धर्मराजो न्यदर्शयत् । (४१।१)

दृष्ट्वा च परमं हर्षम् अवापम् अहम् अच्युत ॥ (४१।२)

निवेदये चापि प्रियं भवत्सु क्रतुर् महान् अल्पधनप्रचारः । (४२।१)

प्राप्तो मया तात स मत्प्रसूतः प्रपत्स्यते वेदविधिप्रवृत्तः ॥ (४२।२)

शापो ह्ययं भवतो ऽनुग्रहाय प्राप्तो मया यत्र दृष्टो यमो मे । (४३।१)

दानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महार्थां निःसंदिग्धं दानधर्मांश्चरिष्ये ॥ (४३।२)

इदं च माम् अब्रवीद् धर्मराजः पुनः पुनः सम्प्रहृष्टो द्विजर्षे । (४४।१)

दानेन तात प्रयतो ऽभूः सदैव विशेषतो गोप्रदानं च कुर्याः ॥ (४४।२)

शुद्धो ह्यर्थो नावमन्यः स्वधर्मात् पात्रे देयं देशकालोपपन्ने । (४५।१)

तस्माद् गावस्ते नित्यम् एव प्रदेया मा भूच्च ते संशयः कश्चिद् अत्र ॥ (४५।२)

एताः पुरा अददन्नित्यम् एव शान्तात्मानो दानपथे निविष्टाः । (४६।१)

तपांस्युग्राण्यप्रतिशङ्कमानास् ते वै दानं प्रददुश्चापि शक्त्या ॥ (४६।२)

काले शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा शुद्धात्मानः श्रद्धिनः पुण्यशीलाः । (४७।१)

दत्त्वा तप्त्वा लोकम् अमुं प्रपन्ना देदीप्यन्ते पुण्यशीलाश्च नाके ॥ (४७।२)

एतद् दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः पात्रे दत्तं प्रापणीयं परीक्ष्य । (४८।१)

काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं दशाहं रसैर् गवां शकृता प्रस्नवैर् वा ॥ (४८।२)

वेदव्रती स्याद् वृषभप्रदाता वेदावाप्तिर् गोयुगस्य प्रदाने । (४९।१)

तीर्थावाप्तिर् गोप्रयुक्तप्रदाने पापोत्सर्गः कपिलायाः प्रदाने ॥ (४९।२)

गाम् अप्येकां कपिलां सम्प्रदाय न्यायोपेतां कल्मषाद् विप्रमुच्येत् । (५०।१)

गवां रसात् परमं नास्ति किंचिद् गवां दानं सुमहत् तद् वदन्ति ॥ (५०।२)

गावो लोकान् धारयन्ति क्षरन्त्यो गावश्चान्नं संजनयन्ति लोके । (५१।१)

यस्तज्जानन्न गवां हार्दम् एति स वै गन्ता निरयं पापचेताः ॥ (५१।२)

यत् ते दातुं गोसहस्रं शतं वा शतार्धं वा दश वा साधुवत्साः । (५२।१)

अप्येकां वा साधवे ब्राह्मणाय सास्यामुष्मिन् पुण्यतीर्था नदी वै ॥ (५२।२)

प्राप्त्या पुष्ट्या लोकसंरक्षणेन गावस्तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम् । (५३।१)

शब्दश्चैकः संततिश्चोपभोगस् तस्माद् गोदः सूर्य इवाभिभाति ॥ (५३।२)

गुरुं शिष्यो वरयेद् गोप्रदाने स वै वक्ता नियतं स्वर्गदाता । (५४।१)

विधिज्ञानां सुमहान् एष धर्मो विधिं ह्याद्यं विधयः संश्रयन्ति ॥ (५४।२)

एतद् दानं न्यायलब्धं द्विजेभ्यः पात्रे दत्त्वा प्रापयेथाः परीक्ष्य । (५५।१)

त्वय्याशंसन्त्यमरा मानवाश्च वयं चापि प्रसृते पुण्यशीलाः ॥ (५५।२)

इत्युक्तो ऽहं धर्मराज्ञा महर्षे धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य । (५६।१)

अनुज्ञातस्तेन वैवस्वतेन प्रत्यागमं भगवत्पादमूलम् ॥ (५६।२)