युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

धनिनो वाधना ये च वर्तयन्ति स्वतन्त्रिणः । (१।२)

सुखदुःखागमस्तेषां कः कथं वा पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्तिगतेन ह ॥ (२।३)

अब्रवीन्मां पुरा कश्चिद् ब्राह्मणस्त्यागम् आस्थितः । (३।१)

क्लिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया ॥ (३।२)

उत्पन्नम् इह लोके वै जन्मप्रभृति मानवम् । (४।१)

विविधान्युपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च ॥ (४।२)

तयोर् एकतरे मार्गे यद्येनम् अभिसंनयेत् । (५।१)

न सुखं प्राप्य संहृष्येन्न दुःखं प्राप्य संज्वरेत् ॥ (५।२)

न वै चरसि यच्छ्रेय आत्मनो वा यद् ईहसे । (६।१)

अकामात्मापि हि सदा धुरम् उद्यम्य चैव हि ॥ (६।२)

अकिंचनः परिपतन् सुखम् आस्वादयिष्यसि । (७।१)

अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव हि ॥ (७।२)

आकिंचन्यं सुखं लोके पथ्यं शिवम् अनामयम् । (८।१)

अनमित्रम् अथो ह्येतद् दुर्लभं सुलभं सताम् ॥ (८।२)

अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वशः । (९।१)

अवेक्षमाणस्त्रींल् लोकान्न तुल्यम् उपलक्षये ॥ (९।२)

आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतोलयम् । (१०।१)

अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्याद् अपि गुणाधिकम् ॥ (१०।२)

आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहान् अयम् । (११।१)

नित्योद्विग्नो हि धनवान्मृत्योर् आस्यगतो यथा ॥ (११।२)

नैवास्याग्निर् न चादित्यो न मृत्युर् न च दस्यवः । (१२।१)

प्रभवन्ति धनज्यानिनिर्मुक्तस्य निराशिषः ॥ (१२।२)

तं वै सदा कामचरम् अनुपस्तीर्णशायिनम् । (१३।१)

बाहूपधानं शाम्यन्तं प्रशंसन्ति दिवौकसः ॥ (१३।२)

धनवान् क्रोधलोभाभ्याम् आविष्टो नष्टचेतनः । (१४।१)

तिर्यगीक्षः शुष्कमुखः पापको भ्रुकुटीमुखः ॥ (१४।२)

निर्दशंश्चाधरोष्ठं च क्रुद्धो दारुणभाषिता । (१५।१)

कस्तम् इच्छेत् परिद्रष्टुं दातुम् इच्छति चेन्महीम् ॥ (१५।२)

श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् । (१६।१)

सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रम् इवानिलः ॥ (१६।२)

अथैनं रूपमानश्च धनमानश्च विन्दति । (१७।१)

अभिजातो ऽस्मि सिद्धो ऽस्मि नास्मि केवलमानुषः । (१७।२)

इत्येभिः कारणैस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते ॥ (१७।३)

स प्रसिक्तमना भोगान् विसृज्य पितृसंचितान् । (१८।१)

परिक्षीणः परस्वानाम् आदानं साधु मन्यते ॥ (१८।२)

तम् अतिक्रान्तमर्यादम् आददानं ततस्ततः । (१९।१)

प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगम् इवेषुभिः ॥ (१९।२)

एवम् एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम् । (२०।१)

विविधान्युपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजानि च ॥ (२०।२)

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यम् आचरेत् । (२१।१)

लोकधर्मं समाज्ञाय ध्रुवाणाम् अध्रुवैः सह ॥ (२१।२)

नात्यक्त्वा सुखम् आप्नोति नात्यक्त्वा विन्दते परम् । (२२।१)

नात्यक्त्वा चाभयः शेते त्यक्त्वा सर्वं सुखी भव ॥ (२२।२)

इत्येतद्धास्तिनपुरे ब्राह्मणेनोपवर्णितम् । (२३।१)

शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात् त्यागः परो मतः ॥ (२३।२)